सिटामोलले मात्रै नघट्न सक्छ ‘लू’ को ज्वरो, बेवास्ता गर्दा ज्यानै जोखिममा

गर्मी बढ्दै जाँदा देशका विभिन्न क्षेत्रमा ‘लू’ लाग्ने जोखिम पनि बढ्न थालेको छ । केही वर्षअघिसम्म तराई–मधेशमा बढी देखिने अत्यधिक गर्मी अहिले पहाडी जिल्लाहरूमा समेत महसुस हुन थालेको छ । तापक्रम बढेसँगै तातो र सुख्खा हावा चल्ने, शरीरबाट अत्यधिक पसिना बग्ने र त्यसका कारण स्वास्थ्यमा गम्भीर समस्या देखिने क्रम बढ्दो छ ।

धेरैजसो मानिस ज्वरो आउँदा सिटामोल खाएर आराम गर्ने गर्छन् । तर ‘लू’ लाग्दा शरीरको तापक्रम अत्यधिक बढ्न सक्छ र यस्तो अवस्थामा सिटामोलजस्ता ज्वरो घटाउने औषधिले मात्रै पर्याप्त काम नगर्न सक्छन् ।

किनभने ‘लू’ सामान्य संक्रमणका कारण हुने ज्वरो होइन, शरीरको तापक्रम नियन्त्रण गर्ने प्रणाली हाइपोथालामस नै प्रभावित हुने अवस्था हो । समयमै उपचार नपाए यसले मस्तिष्क, मुटु, मिर्गौला लगायतका महत्वपूर्ण अंगमा असर पुर्‍याउन सक्छ ।

विशेषगरी बालबालिका, ज्येष्ठ नागरिक, गर्भवती महिला, दीर्घरोगी तथा घाममा लामो समय काम गर्ने व्यक्तिहरू ‘लू’ को उच्च जोखिममा हुन्छन् । त्यसैले, गर्मी बढिरहेका बेला यसको कारण, लक्षण र बच्ने उपायबारे जानकारी हुनु आवश्यक छ ।

‘लू’ किन लाग्छ र कसरी चिन्न सकिन्छ ?

मानव शरीरले सामान्य अवस्थामा पसिना निकालेर आफ्नो तापक्रम नियन्त्रण गर्छ । तर अत्यधिक गर्मीमा लामो समय बस्दा वा काम गर्दा शरीरबाट धेरै पसिना निस्कन्छ । यससँगै शरीरमा आवश्यक पानी र नुन (इलेक्ट्रोलाइट) को मात्रा पनि घट्न थाल्छ ।

जब शरीरले गुमाएको पानी र इलेक्ट्रोलाइटको पूर्ति गर्न सक्दैन, शरीरको तापक्रम असामान्य रूपमा बढ्न थाल्छ । यही अवस्थाले ‘लू’ लाग्ने जोखिम बढाउँछ ।

सुरुवाती अवस्थामा अत्यधिक प्यास लाग्ने, टाउको दुख्ने, चक्कर लाग्ने, कमजोरी महसुस हुने, भोक कम लाग्ने वा अत्यधिक थकान हुने जस्ता लक्षण देखिन सक्छन् । अवस्था गम्भीर हुँदै जाँदा वान्ता हुने, मांसपेशी दुख्ने, मुटुको धड्कन बढ्ने, छटपटी हुने, अनुहार रातो हुने र शरीर निकै तातो हुने जस्ता समस्या देखा पर्छन् ।

कतिपय अवस्थामा बिरामी बेहोस समेत हुन सक्छ । यस्तो अवस्थामा तुरुन्त उपचार नपाए ज्यानसमेत जोखिममा पर्न सक्छ । ‘लू’ को असर तत्काल मात्र होइन, दीर्घकालीन पनि हुन सक्छ । यसले रक्तचाप, मुटु तथा अन्य दीर्घरोग भएका व्यक्तिको स्वास्थ्य अवस्था थप जटिल बनाउन सक्छ ।

‘लू’ लागेमा तुरुन्त के गर्ने ?

कुनै व्यक्तिमा ‘लू’ को लक्षण देखिएमा सबैभन्दा पहिले उसलाई घाम वा तातो वातावरणबाट हटाएर चिसो र हावायुक्त स्थानमा राख्नुपर्छ । शरीरको तापक्रम घटाउने प्रयास तुरुन्त सुरु गर्नुपर्छ ।

बिरामीको कपडा खुकुलो बनाइदिनु वा आवश्यक परे हटाइदिनुपर्छ । चिसो पानीमा कपडा भिजाएर निधार, घाँटी, काखी तथा हातखुट्टामा राख्दा शरीर चिसो बनाउन मद्दत पुग्छ । चिसो पानीले शरीर पुछिदिँदा पनि राहत मिल्न सक्छ ।

यदि बिरामी होसमा छ भने उसलाई पानी, जीवनजल, कागती पानी, नरिवल पानी वा अन्य झोलयुक्त पदार्थ दिन सकिन्छ । यसले शरीरमा पानीको कमी पूर्ति गर्न मद्दत गर्छ ।

तर बिरामी बेहोस भएको छ, बोल्न गाह्रो भइरहेको छ, खुट्टामा बल छैन, अत्यधिक कमजोरी छ वा शरीरको तापक्रम निकै बढेको छ भने ढिलाइ नगरी स्वास्थ्य संस्थामा लैजानुपर्छ । गम्भीर अवस्थामा अस्पतालमा स्लाइन तथा अन्य आपत्कालीन उपचार आवश्यक पर्न सक्छ ।

‘लू’ बाट कसरी जोगिने ?

– बिहान १० बजेदेखि दिउँसो ३ बजेसम्म घामको प्रभाव बढी हुने भएकाले यो समयमा सकेसम्म बाहिर ननिस्कनु उपयुक्त हुन्छ ।

– बाहिर जानैपर्ने अवस्था भए पर्याप्त पानी पिएर मात्र निस्कने । छाता, टोपी वा टाउको छोप्ने कपडा प्रयोग गर्ने । यसले हल्का र सुतीका कपडा लगाउँदा तापक्रम व्यवस्थापन गर्न शरीरलाई सजिलो हुन्छ ।

-गर्मी मौसममा नियमित रूपमा पानी पिउनुपर्छ । प्यास लागेपछि मात्र होइन, प्यास नलागे पनि केही–केही समयमा पानी पिइरहनु उपयुक्त हुन्छ ।

-जीवनजल, कागती पानी, बेलको सर्बत, नरिवल पानी तथा अन्य झोलयुक्त पेय पदार्थले शरीरमा पानीको मात्रा कायम राख्न मद्दत गर्छन् ।

-खानपानमा पनि विशेष ध्यान दिनुपर्छ । काँक्रो, खरबुजा, तरबुजा, सुन्तला, अंगुर, सलाद, सागसब्जी तथा पानीको मात्रा बढी भएका फलफूल र खाद्य पदार्थ उपयोगी मानिन्छन् । भारी, धेरै चिल्लो, तारेको वा अत्यधिक पिरो खानेकुरा कम खानु राम्रो हुन्छ ।

– मदिरा सेवन, अत्यधिक चिया, कफी तथा चिनी धेरै भएका पेय पदार्थले शरीरमा पानीको कमी बढाउन सक्ने भएकाले यस्ता पदार्थको सेवन सीमित गर्नुपर्छ ।

-त्यसैगरी, एसी वा अत्यधिक चिसो कोठाबाट एक्कासी चर्को घाममा निस्कँदा पनि समस्या हुन्छ । यस्तोमा शरीरको तापक्रममा एक्कसी ठूलो परिवर्तन आउन सक्छ । त्यसैले केही समय सामान्य वातावरणमा बसेर मात्र बाहिर निस्कनु उपयुक्त हुन्छ ।

– खेतबारी, निर्माणस्थल वा खुला ठाउँमा काम गर्ने व्यक्तिले बिहान वा साँझको समय रोज्नु राम्रो हुन्छ । कामको बीचमा विश्राम लिनु, पानी पिइरहनु र शरीरमा पानीको कमी हुन नदिनु अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ ।

गर्मीको मौसममा ‘लू’ सामान्य समस्या जस्तो लाग्न सक्छ, तर यसले गम्भीर स्वास्थ्य जटिलता निम्त्याउन सक्छ । त्यसैले तापक्रम बढिरहेका बेला पर्याप्त पानी पिउने, घामबाट जोगिने र शरीरमा देखिने प्रारम्भिक संकेतलाई बेवास्ता नगर्ने बानी नै ‘लू’ विरुद्धको सबैभन्दा प्रभावकारी सुरक्षा हो ।