लामा कथाहरू र गोविन्द गिरी प्रेरणा

आधुनिक नेपाली आख्यानको इतिहासमा उपन्यासको भन्दा कथा विधाको आयतन ठूलो छ । लघुताबाट सुरु भएको कथाको यात्रा क्रमशः फैलिँदै उपन्यासिका र लामा कथाहरूको क्षितिजसम्म आइपुगेको छ । नेपाली साहित्यमा लामो कथा लेख्ने र यसलाई आप्रवासी परिवेशसँग जोडेर अझ नयाँ उचाइ दिने विशिष्ट सर्जक हुन्– गोविन्द गिरी ‘प्रेरणा’ ।

लामो समयदेखि अमेरिकी भूमिमा रहेर नेपाली साहित्यको श्रीवृद्धिमा लागिपरेका उनका कथामा घरदेश र परदेशको कठोर यथार्थबीचको द्वन्द्व मुख्य रूपमा प्रकट हुने गर्छ ।

यहाँ उनका दुई प्रतिनिधि लामा कथा सङ्ग्रहहरू – ‘गन्तव्य गणबहाल’ (वि.सं. २०७२) र नवीनतम कृति ‘अ-विधवा’ (वि.सं. २०८३ ) लाई आधार बनाएर उनको आख्यानशिल्प, वैचारिक धरातल, विषयवस्तु, र नेपाली लामा कथामा उनको अवस्थितिको विश्लेषण गरिएको छ ।

१. ‘गन्तव्य गणबहाल’ र ‘अ-विधवा’ को विषयवस्तु र कथानकको धरातल

गोविन्द गिरी प्रेरणाको पहिलो लामा कथाहरूको सङ्ग्रह ‘गन्तव्य गणबहाल'(२०७२) ले नेपाली कथाजगत्मा विशेष उपस्थिति जनाएको छ  । लामा कथाहरू फाट्टफुट्ट छापिदै आएका भए पनि संग्रहका रूपमा तिनको उपस्थिति निकै कम छ।

अविनाश श्रेष्ठको सम्पादनमा भर्खरै प्रकाशित ‘उत्कृष्ट नेपाली लामा कथा’ (२०८२) को भूमिकामा उनले लेखेका छन्-‘गोविन्द गिरी प्रेरणाको गन्तव्य गणबहाल (२०७२) प्रकाशित मध्ये पहिलो नेपाली लामो कथा संग्रह हो  ।‘ यो भनाइले सावित गर्छ – गोविन्दले नेपाली लामा कथाको कृति प्रकाशनको इतिहासमा एउटा कोशेढुङ्गो गाडेका छन्  । यसै गरी श्रेष्ठले लेखेका छन्-‘ अर्चना थापाको कठपुतला (२०७४) नेपाली भाषाको दोस्रो लामा कथाहरूको संग्रह हो  ।‘ यसरी हेर्दा नेपाली लामा कथाहरूको यात्रा निकै पातलो रहेको देखिन्छ  ।

गिरीको गन्तव्य गणबहाल (२०७२) का कथाहरूमा नेपाली समाजको परम्परागत मूल्यमान्यता र पश्चिमा आधुनिकताको चपेटामा परेको सहरी मध्यमवर्गीय जीवनको चित्रण छ ।  शीर्षकले नै संकेत गरेझैँ, यसमा काठमाडौँको रैथाने परिवेश, यहाँका मानिसको संकुचित र बदलिँदो जीवनशैली तथा वैदेशिक रोजगारी वा पलायनले भित्र्याएका विकृतिहरूलाई मसिनो गरी केलाइएको छ । यसमा एकातिर काठमाडौँको माटोको सुगन्ध छ भने अर्कोतिर आधुनिकताले निलेको मानवीय संवेदनशीलताको क्रन्दन छ ।

भर्खरै सन् २०२६ मा प्रकाशित उनको दोस्रो लामा कथा सङ्ग्रह ‘अ-विधवा'(२०८३) उनको आख्यानयात्राको अझ परिपक्व र प्रौढ रूप हो । यस सङ्ग्रहमा समाविष्ट ७ वटा सर्वथा नयाँ र अप्रकाशित लामा कथाहरू छन् । यिनले मानवीय सम्बन्धका जटिलतम पाटाहरूलाई उजागर गरेका छन् ।

‘अ-विधवा’ को मुख्य धरातल नारीवादी चेतना, परम्परागत सामाजिक बन्धनप्रतिको विद्रोह, र उत्तर-आधुनिक समाजमा बदलिँदो यौन मनोविज्ञान हो । यस सङ्ग्रहका कथाहरूले विधवा हुनु वा नहुनुको परम्परागत परिभाषालाई चुनौती दिँदै नारीको स्वतन्त्र अस्तित्व, अस्मिता र आत्मनिर्णयको अधिकारलाई बुलन्द पारेका छन् ।

२. प्रमुख प्रवृत्ति र वैचारिक चेतना

 डायस्पोरिक दृष्टि र सांस्कृतिक द्वन्द्व

यी कथाहरूको एउटा बलियो खम्बा आप्रवासी जीवनको भोगाइ हो । विशेष गरी ‘अ-विधवा’ र ‘गन्तव्य गणबहाल’ दुवैमा कतै न कतै अमेरिकी जीवन र नेपाली संस्कारबीचको टक्कर देखिन्छ ।

अमेरिकामा भौतिक सुख र साधन-स्रोतको प्रचुरता भए तापनि त्यहाँ बस्ने नेपालीहरूमा कस्तो मानसिक रिक्तता, एक्लोपन र पहिचानको संकट हुन्छ भन्ने कुरालाई लेखकले मनोवैज्ञानिक ढङ्गले प्रस्तुत गरेका छन् । उनका पात्रहरू अमेरिकाको ‘गगनचुम्बी महल’ मा बसेर पनि काठमाडौँका गल्ली, गणबहालको रैथाने परिवेश र पुराना सम्बन्धहरूको खोजी गरिरहन्छन् ।

उत्तर-आधुनिक जीवनशैली र मानवीय सम्बन्धको विघटन

आधुनिक समयमा प्रविधि, पैसा र व्यस्तताले गर्दा मानवीय सम्बन्धहरू कसरी स्वार्थकेन्द्रित र क्षणभंगुर बन्दै गएका छन् भन्ने तथ्यलाई प्रेरणाले बडो बफादारीका साथ उतारेका छन् । ‘लिभिङ टुगेदर’ जस्ता आधुनिक संस्कृति, विवाहपछिको सम्बन्धविच्छेद, र पुस्तान्तरको खाडल उनका कथाका मुख्य समस्या हुन् । ‘गन्तव्य गणबहाल’ मा पारिवारिक विखण्डन र सामाजिक मूल्यहरूको क्षयीकरण छ भने ‘अ-विधवा’ मा पुग्दा ती सम्बन्धहरू अझ बढी जटिल, मनोवैज्ञानिक र स्वन्त्रतामुखी बनेका छन् ।

यौन मनोविज्ञान र नारी चेतना

प्रेरणाका कथाहरूमा यौनलाई कहिल्यै पनि सस्तो मनोरञ्जनको रूपमा प्रयोग गरिएको छैन । बरु, यसलाई मानवीय स्वभाव, दमित इच्छा र मानसिक असन्तुष्टिको प्रकटीकरणका रूपमा हेरिएको छ । ‘अ-विधवा’ सङ्ग्रहका कथाहरूमा नारी पात्रहरू परम्परागत रूपमा पुरुषको छाया बन्न इन्कार गर्छन् । तिनीहरू आफ्ना जैविक, मानसिक र सामाजिक आवश्यकताप्रति सचेत छन् । पुरुषप्रधान समाजले तोकिदिएका कृत्रिम नियमहरूलाई भत्काउँदै आफ्नै सर्तमा जीवन बाँच्ने नारीहरूको उपस्थिति यी कथाहरूमा सशक्त छ ।

३. आख्यानशिल्प, भाषाशैली र संरचनात्मक विशिष्टता

लामो कथा लेख्नु आफैँमा एउटा चुनौतीपूर्ण कार्य हो । यसमा छोटो कथा जस्तो द्रुत गति र उपन्यास जस्तो महाकाव्यात्मक फैलावट दुवैको सन्तुलन मिलाउनुपर्छ । गोविन्द गिरी प्रेरणा यस शिल्पमा सिद्धहस्त देखिन्छन् ।

क. उपन्यासिकाको रूपरङ्ग

उनका कथाहरू लामा मात्र छैनन्, तिनमा कथानकको क्रमिक विकास, पात्रहरूको चरित्रको बहुआयामिकता र परिवेशको विस्तृत चित्रण छ । यी कथाहरू पढ्दा पाठकले एउटा छोटो उपन्यास पढेको जस्तै तृप्ति प्राप्त गर्छन् ।

ख.सरल र दृश्यात्मक भाषाशैली

उनको भाषाशैली क्लिष्ट वा दुरूह छैन । उनी आम मानिसले बोल्ने सरल, झर्रो र सम्प्रेषणीय भाषाको प्रयोग गर्छन् । तर, यही सरलताभित्र उनी गम्भीर दार्शनिक र मनोवैज्ञानिक सत्यहरू लुकाउन सफल छन् । उनका वाक्यहरू छोटा र चोटिला हुन्छन्, जसले पाठकको मनमा सिधा प्रभाव पार्छन् ।

ग.सचेतन प्रवाह र फ्ल्यासब्याकको प्रयोग

उनका धेरैजसो कथाहरू सोझो रेखामा अगाडि बढ्दैनन् । पात्रहरूको मनमा चल्ने अन्तर्द्वन्द्वलाई देखाउन उनले ‘सचेतन प्रवाह’ र स्मृति विम्बको सुन्दर प्रयोग गरेका छन् । अमेरिकाको व्यस्त सडकमा हिँड्दाहिँड्दै पात्र अचानक नेपालको बाल्यकालमा पुग्ने प्रविधिले उनका कथालाई जीवन्त बनाएको छ।

‘गन्तव्य गणबहाल’ ले नेपाली लामा कथाको जगलाई बलियो बनाउने र पाठकलाई यस विधाप्रति आकर्षित गर्ने काम गर्‍यो भने ‘अ-विधवा’ ले समसामयिक नेपाली कथाको वैचारिक स्तरलाई दह्रो गरी उभ्याउने प्रयास गरेको छ । ७ वटा नयाँ लामा कथाहरूको यो सङ्ग्रहले नेपाली समाज, जीवन र विशेष गरी नारी चेतनाको यस्तो पाटोलाई उजागर गरेका छन्, जसको चर्चा समसामयिक समालोचनामा हुनु अपरिहार्य छ ।

४. ‘अ-विधवा’ शब्दको विनिर्माण र केन्द्रीय दर्शन

यस सङ्ग्रहको नामकरण नै आफैँमा विद्रोही र प्रतीकात्मक छ । नेपाली समाजमा ‘विधवा’ शब्दले केवल पति गुमाएकी नारीलाई मात्र बुझाउँदैन, यसले सामाजिक बहिष्कार, रङ्गीन जीवनबाट बञ्चितीकरण र पराश्रित अवस्थालाई पनि इङ्गित गर्छ ।

परम्परागत मान्यतामाथि प्रहार

लेखकले ‘विधवा’ को अगाडि ‘अ’ उपसर्ग जोडेर नारीको नयाँ परिभाषा स्थापित गरेका छन् । कथाहरूका माध्यमबाट प्रेरणा भन्छन्— पति हुनु वा नहुनुले नारीको अस्तित्व, खुसी वा पीडा र उसको जैविक आवश्यकतालाई निर्धारण गर्नु हुँदैन।

अस्तित्ववादी चेतना

सङ्ग्रहका कथाहरूमा नारी पात्रहरू पतिको मृत्यु वा अनुपस्थितिमा आँसु बगाएर कोठामा थुनिने परम्परागत साँचोबाट बाहिर निस्केका छन् । तिनीहरू आफ्ना निर्णयहरू आफैँ लिन्छन्  ।

५. कथाहरूको थिमेटिक तह 

यी कथाहरूलाई सूक्ष्म रूपमा अध्ययन गर्दा मुख्य तीनवटा वैचारिक तहहरू स्पष्ट रूपमा देखा पर्छन्:

क. आधुनिक वैवाहिक जीवन र ‘स्पेस’ को खोजी

–आजको व्यस्त र उत्तर-आधुनिक समयमा विवाह केवल एउटा कानुनी बन्धन मात्र बनेको छ कि मानवीय भावनाको कदर पनि हो? भन्ने प्रश्न यी कथाहरूले उठाएका छन् ।

-सम्बन्धभित्रको एक्लोपन: कथाका पात्रहरू एउटै छानोमुनि बस्दा पनि एकअर्काका लागि अपरिचित जस्ता छन् ।

-स्वतन्त्रता र अस्मिता: विशेष गरी महिला पात्रहरू पुरुषको ‘कठपुतली’ बन्न चाहँदैनन् । तिनीहरू वैवाहिक जीवनभित्रै पनि आफ्नो व्यक्तिगत स्वतन्त्रता र आत्मसम्मानको माग गर्छन् ।

ख.यौन मनोविज्ञान र जैविक सत्यको स्वीकारोक्ति

नेपाली आख्यानमा यौनलाई अझै पनि कतिपय ठाउँमा लुकाउनुपर्ने वा रहस्यमयी विषयका रूपमा हेरिन्छ । तर ‘अ-विधवा’ का कथाहरूमा यौनलाई एक स्वाभाविक, जैविक र मानसिक आवश्यकताका रूपमा सहजताका साथ प्रस्तुत गरिएको छ ।

मनोवैज्ञानिक द्वन्द्व

विवाहपछिको अतृप्ति, अतिरिक्त सम्बन्धका जटिलता र त्यसले निम्त्याउने मानसिक आँधीबेहरीलाई लेखकले फ्रायडवादी मनोवैज्ञानिक दृष्टिले केलाएका छन् ।

पात्रहरूको निर्भीकता

पात्रहरू आफ्ना शारीरिक र भावनात्मक तिर्खालाई लुकाउँदैनन्, बरु त्यसलाई जीवनको एउटा पाटो मान्दै नलजाइकन सामना गर्छन्।

६. पात्र निर्माण र चरित्र चित्रणको सबल पक्ष

यस कृतिको सबैभन्दा सबल पक्ष भनेकै यसका पात्रहरूको बहुआयामिकता हो ।

खलनायकविहीन आख्यान

उनका कथाहरूमा कोही पनि परम्परागत अर्थमा ‘सज्जन’ वा ‘दुर्जन छैनन् । परिस्थितिका कारण मानिस कतिबेला स्वार्थी बन्छ र कतिबेला त्यागी बन्छ भन्ने मानवीय स्वभावलाई देखाइएको छ ।

सशक्त र विद्रोही नारी पात्रहरू

सङ्ग्रहका महिला पात्रहरू शिक्षित, आर्थिक रूपमा आत्मनिर्भर र सचेत छन् । तिनीहरू पुरुषको अन्याय सहँदैनन्, बरु सम्बन्ध तोडेर एक्लै जीवन जिउने आँट गर्छन् ।

७. शिल्पगत नवीनता र आख्यानको आयतन

लामा कथाहरूको रूपमा यी रचनाहरूको शिल्प निकै कसिलो छ-

सूक्ष्म विवरण

लेखकले पात्रहरूको बाह्य वातावरण र आन्तरिक वातावरण (पात्रको मनको उथलपुथल) को यति मसिनो विवरण दिएका छन्, पाठक आफैँ त्यही परिवेशमा पुगेको महसुस गर्छ ।

कौतुहलता र गतिशीलता

लामो कथा हुँदाहुँदै पनि कथानक कतै सुस्त हुँदैन । प्रत्येक घटना र संवादले कथालाई एउटा नयाँ मोडतर्फ डोर्‍याउँछन्, जसले पाठकलाई अन्तिमसम्म बाँधिराख्छ ।

गोविन्द गिरी ‘प्रेरणा’ को नवीनतम कथाकृति ‘अ-विधवा’ (सन् २०२६) का लामा कथाहरू विचारका हिसाबले जति विद्रोही र आधुनिक छन्, शिल्पका हिसाबले त्यति नै प्रयोगधर्मी र नवीन छन् ।

उनले आफ्ना आख्यानलाई केवल सपाट सामाजिक यथार्थवादमा मात्र सीमित राखेका छैनन् । बरु, मानव मनको गहिराइलाई नाप्नका लागि उनले रहस्य, स्वप्न, र अतियथार्थवाद जस्ता आधुनिक तथा उत्तर-आधुनिक प्रविधिहरूको सुन्दर र सचेत प्रयोग गरेका छन् ।

‘अ-विधवा’ का कथाहरूमा यी तीन तत्त्वहरू कसरी उनिएका छन् भन्ने कुरालाई यसरी हेर्न सकिन्छ  ।

१. रहस्यको प्रयोग र कौतुहलता

प्रेरणाका लामा कथाहरूमा ‘रहस्य’ ले पाठकलाई अन्तसम्म बाँधिराख्ने मुख्य ऊर्जाको काम गरेको छ । यहाँ रहस्य भन्नाले कुनै जासुसी वा तन्त्रमन्त्रको रहस्य होइन, बरु मानवीय स्वभाव, सम्बन्ध र परिस्थितिको रहस्य हो ।

पात्रहरूको दोहोरो चरित्र

 ‘अ-विधवा’ का कतिपय पात्रहरू बाहिरबाट जस्ता देखिन्छन्, भित्र त्यस्ता हुँदैनन् । उनीहरूको अतीत, उनीहरूले लुकाएका गुप्त इच्छाहरू र सम्बन्धका भित्री पाटाहरू बिस्तारै खुल्दै जाँदा कथामा एउटा मानसिक रहस्य सिर्जना हुन्छ ।

परिणामको अनिश्चितता

कथाको सुरुवात र मध्यभागमा घटनाहरू यसरी जेलिन्छन्, पाठकले पात्रहरूको गन्तव्य सजिलै अनुमान गर्न सक्दैन । ‘अ-विधवा’ अर्थात् परम्परागत साँचोभन्दा बाहिर निस्केकी नारीको जीवन अब कुन मोडमा पुग्छ भन्ने कौतुहलताले कथालाई गतिशील बनाउँछ।

अनुत्तरित प्रश्नहरू

लेखकले कतिपय कथाहरूको अन्त्य खुल्ला छोडिदिएका छन् । यसले पाठकलाई कथा सकिएपछि पनि पात्रहरूको नियति र समाजको चरित्रबारे सोच्न र रहस्यको आफ्नै परिभाषा खोज्न बाध्य बनाउँछ ।

२. स्वप्न र अवचेतन मनको प्रकटीकरण

सिग्मन्ड फ्रायडको मनोविज्ञान अनुसार मानिसका अतृप्त इच्छाहरू, डर र आकांक्षाहरू उसको अवचेतन मनमा रहन्छन् र ती सपनाका माध्यमबाट बाहिर निस्कन्छन् । ‘अ-विधवा’ सङ्ग्रहमा ‘स्वप्न विम्ब’ को प्रयोग पात्रहरूको मानसिक अन्तर्द्वन्द्व देखाउन गरिएको छ।

सपना र विपनाको दोसाँध

कथाका पात्रहरू अक्सर विपनामा जे कुरा अभिव्यक्त गर्न सक्दैनन्, ती उनीहरूका सपनामा भयानक वा सुन्दर रूपमा देखा पर्छन् । सपना उनीहरूको आन्तरिक स्वतन्त्रताको माध्यम बन्छ ।

नोस्टाल्जिया र अतितको सपना

कथाहरूमा पात्रहरूले पुराना प्रेमी/प्रेमिकाका सपना देख्छन् । यहाँ सपना केवल भ्रम होइन, बरु आफ्नो माटो र जरासँग जोडिने एउटा मनोवैज्ञानिक पुल हो ।

भय र छटपटीको प्रतिविम्ब

सम्बन्धविच्छेद, एक्लोपन र नयाँ परिवेशको असुरक्षाले गर्दा पात्रहरूले देख्ने दुःस्वप्नले उनीहरूको मानसिक संकटापन्न अवस्थालाई दुरुस्तै चित्रण गर्छ।

३. अतियथार्थ र यथार्थभन्दा माथिको संसार

अतियथार्थवादले स्थापित सामाजिक नियम, तर्क र सामान्य चेतनाभन्दा माथि उठेर विसंगत, अनौठा र कल्पनातीत विम्बहरूका माध्यमबाट सत्यको खोजी गर्छ । ‘अ-विधवा’ का लामा कथाहरूमा अतियथार्थवादी शिल्पीहरूको सूक्ष्म प्रभाव देख्न सकिन्छ।

चेतनाको प्रवाह

लेखकले पात्रहरूको सोचको शृङ्खलालाई यति तीव्र र अमूर्त बनाइदिएका छन्, कतिपय ठाउँमा समय र स्थानको सिमाना भत्किन्छ । पात्र एकै समयमा अन्धकार सडकमा हिँडिरहेको र तत्कालै झलमल्ल घामको उज्यालोमा उँभिएको जस्तो अतियथार्थवादी दृश्य सिर्जना हुन्छ ।

सहरी जीवनको यान्त्रिकता र विसंगति

आधुनिक र डिजिटल युगमा मानिसहरू कसरी यन्त्र (रोबोट) जस्ता भइरहेका छन् र मानवीय संवेदना कसरी पग्लिँदै गइरहेको छ भन्ने कुरालाई देखाउन लेखकले अतियथार्थ विम्बहरूको सहारा लिएका छन् । पैसा, प्रविधि र यौनको चक्रव्यूहमा फसेको आधुनिक मानवको जीवन कतिपय ठाउँमा अस्वाभाविक र अतियथार्थ लाग्छ ।

जैविक इच्छाको उग्र रूप्

नारी र पुरुषका नैसर्गिक इच्छाहरू जब समाजको कृत्रिम पर्खालसँग ठोक्किन्छन्, तब त्यहाँ एउटा मानसिक विस्फोट हुन्छ । त्यो विस्फोटलाई प्रेरणाले यथार्थपरक मात्र नभई अतियथार्थवादी रङ्गमञ्चमा ढालेर प्रस्तुत गरेका छन्, जहाँ तर्कभन्दा बढी भावना र संवेगले काम गर्छ ।

९. सीमा र कमजोरीहरू

क. कथानकमा शिथिलता र विवरणात्मकता

उनका कतिपय कथामा बलियो र घुमाउरो प्लटको अभाव देखिन्छ । लेखक घटनालाई नाटकीय वा कौतुहलतापूर्ण रूपमा प्रस्तुत गर्नुभन्दा पनि वर्णन र संस्मरणको शैलीमा बढी केन्द्रित हुन्छन् । यसले गर्दा कतिपय कथा, कथा जस्ता नभएर निवन्ध वा संस्मरण जस्ता पनि लाग्छन् ।

ख. डायस्पोरिक परिवेश र विषयवस्तुको दोहोरोपन

कतिपय सङ्ग्रहमा विषयवस्तुको दोहोरोपन महसुस हुन्छ । एउटै प्रकृतिका समस्या र मानसिक द्वन्द्व धेरै कथाहरूमा आउने हुनाले पाठकलाई नयाँपनको कमी अनुभवग हुन सक्छ ।

यी कमजोरीहरूका भित्रै पनि गोविन्द गिरी प्रेरणाका कथाहरूको आफ्नै विशिष्ट महत्त्व छ । नेपाली कथालाई देशभित्रको परिवेशबाट बाहिर निकालेर डायस्पोरिक आयाम दिनु उनको मुख्य सबल पक्ष हो र माथि उल्लेखित सीमाहरू समग्र लेखन प्रवृत्तिकै एउटा पाटोका रूपमा रहेका छन् ।

उनका लामा कथाहरू बाह्य घटनाहरूको संकलन मात्र होइनन्  । मानव मनको गहिरो सुरुङभित्रका अन्वेषण पनि हुन् । ‘अ-विधवा’ सङ्ग्रहमा प्रयोग गरिएका रहस्य, स्वप्न र अतियथार्थ कुनै सजावटका साधन मात्र होइनन्; आधुनिक मानिसको जटिल मानसिकता, डायस्पोरिक पीडा र नारी अस्मिताको सङ्घर्षलाई अभिव्यक्त गर्ने सशक्त र अनिवार्य शिल्प हुन् । यिनै प्रयोगहरूका कारण उनका लामा कथाहरू नेपाली आख्यान क्षेत्रमा विशिष्ट र बौद्धिक विधाका रूपमा दरिएका छन् ।