पढेलेखेकै व्यक्तिहरू पनि मोटोपनलाई ‘खानदानी हुनु’ सम्झन्छन्

यो अचम्मलाग्दो कुरा होकि आजको समयमा पनि मोटोपनलाई ‘खानदानी’ हुनु वा स्वस्थ रहनु भन्ने बुझाइ पढेलेखेकै व्यक्तिहरूमा समेत देखिन्छ ।  पोषण विज्ञानको विद्यार्थी भएको नाताले मलाई लाग्थ्यो- अचेल सबैजसोले मोटोपनलाई एउटा गम्भीर ‘रोग’ का रूपमा बुझिसकेका होलान् । तर, मेरो त्यो बुझाइ भ्रम मात्र रहेछ ।

मोटोपनलाई समस्या नै नठान्ने बरू उल्टै मोटो शरीरलाई व्याख्या गर्न स्वस्थ वा हृष्टपुष्ट, खाएको जिउमा लागेको जस्ता शब्दहरूको प्रयोग भइरहेको देखिन्छ ।

सत्य चाहिँ के हो भने मोटोपन स्वस्थताको पहिचान होइन, बरू यो शरीर अस्वस्थ हुनुको संकेत हो। यद्यपि, मोटोपनकै आधारमा कसैलाई हेप्नु, जिस्क्याउनु वा अपहेलित गर्नु भने सभ्य व्यवहार होइन ।

मोटोपन किन अस्वस्थताको प्रतीक हो ?

हरेक अभिभावकलाई आफ्नो बच्चा हृष्टपुष्ट होओन् भन्ने चाहना हुनु स्वाभाविक हो । बाल्यकालमा आवश्यक भन्दा कम तौल हुनु पक्कै पनि समस्या हो, तर कहिलेकाहीँ हृष्टपुष्ट बनाउने नाममा हाम्रा बच्चा ‘अधिक तौल’ को भइसकेको हामी पत्तो पाउँदैनौँ । यदि बच्चा सानै उमेरमा मोटोपनको शिकार भयो भने भविष्यमा मधुमेह, मुटुको रोग, फ्याटी लिभर, दम र श्वासप्रश्वास प्रणाली सम्बन्धी अन्य गम्भीर समस्याहरू देखापर्न सक्छन् । त्यसैगरी महिलामा पोलिसिस्टिक ओभरी सिन्ड्रोम देखिन सक्छन् ।

यति मात्र होइन, यसले विभिन्न किसिमका क्यान्सर र जीवनशैलीसँग सम्बन्धित दीर्घकालीन रोगहरूको जोखिम समेत बढाउँछ । त्यसैले, बच्चा हृष्टपुष्ट हुनु भनेको ‘उचित तौल’ मा रहनु हो, ‘अधिक तौल’ हुनु होइन भन्ने बुझ्न जरुरी छ । त्यसैगरी, खानपानको सन्तुलन नमिल्दा र शारीरिक सक्रियताको कमीले किशोर अवस्थामा हुने मोटोपनले पनि उत्तिकै जोखिम निम्त्याउछ।

बाल्यकाल वा किशोरावस्थामा मोटोपनको शिकार भएका व्यक्तिले वयस्क अवस्थामा पनि यो समस्या झेल्नुपर्ने प्रबल सम्भावना रहन्छ । कतिपय अवस्थामा भने वयस्क भइसकेपछि जीवनशैलीका कारण तौल बढ्दा मोटोपनको समस्या देखिन्छ ।

विभिन्न अध्ययनका अनुसार, मोटोपन भएका व्यक्तिमा सामान्य मानिसको तुलनामा मधुमेह हुने जोखिम ७ गुणा बढी हुन्छ । त्यसैगरी ठिक्क तौल भएकाहरूको तुलनामा मोटोपन भएका व्यक्तिहरूमा हृदयघात हुने सम्भावना ९ गुणा बढ्छ । मोटोपनले श्वासप्रश्वास प्रणालीमा पनि उत्तिकै असर गर्छ, जसका कारण श्वासप्रश्वास सम्बन्धी दीर्घरोग लाग्ने जोखिम झन्डै दोब्बरले बढ्छ । महिलाहरूमा मोटोपनले हर्मोनमा गडबडी भई पिसिओएस निम्त्याउन सक्छ । गर्भावस्थामा जटिलताको जोखिमलाई उल्लेख्य रूपमा बढाउँछ ।

पुरुषहरूको हकमा भने मोटोपनले शुक्रकीटको गुणस्तरमा ह्रास ल्याउने र हर्मोन सन्तुलन बिग्रिने गर्दछ । फलस्वरूप, श्रीमान् वा श्रीमतीमध्ये कुनै एक जना मात्र मोटो भए पनि यसले बाँझोपन वा गर्भाधानमा समस्या निम्त्याउन सक्छ । साथै, पुरुषको मोटोपनले शुक्रकीटमा परिवर्तनहरू ल्याउन सक्छ, जसका कारण गर्भपतन हुने वा भ्रुणको विकास राम्ररी नहुने जोखिम बढ्छ । यति मात्र होइन, मोटोपनकै कारण स्तन, पेट, आन्द्रा र कलेजो जस्ता संवेदनशील अङ्गहरूमा क्यान्सर हुने जोखिम समेत अत्याधिक बढेर जान्छ ।

मोटोपनको सबैभन्दा मुख्य कारण असन्तुलित र अधिक मात्रामा खानपान र अपर्याप्त शारीरिक क्रियाकलाप हुन् । यद्यपि, मोटोपन सधैँ धेरै खाएर मात्र हुँदैन, कहिलेकाहीँ यो अन्य गम्भीर स्वास्थ्य समस्या वा रोगको संकेत पनि हुन सक्छ ।

कतिपयमा यो वंशाणुगत कारणले हुन्छ भने कतिपयमा हर्मोनको गडबडीले गर्दा हुन सक्छ । जस्तै, थाइराइड हर्मोनको कमीले शरीरको उर्जाको आवश्यकता कम भएर बिस्तारै तौल बढ्छ भने कुसिङ सिन्ड्रोमका कारण हातगोडा पातला भए पनि अनुहार र पेटको वरिपरि तीव्र रूपमा बोसो जम्मा हुन्छ ।

त्यस्तै, शरीरको इन्सुलिनले राम्ररी काम गर्न नसक्ने समस्या र महिलाहरूमा हुने पिसिओएसले शरीरको ग्लुकोज अवशोषण क्षमतामा ह्रास ल्याई बारम्बार भोक लगाउने र बोसो सञ्चय गराउने गर्दछ। यसबाहेक मानसिक तनाव, डिप्रेसन वा छारे रोगको उपचारमा प्रयोग गरिने केही औषधिहरूको सेवनले पनि तौल बढाउन सक्छ ।

यसरी हेर्दा मोटोपन कि त कुनै रोगको उपज हो कि त यसले अन्य रोग निम्त्याउने कारक हो, त्यसैले जुनसुकै अवस्थामा पनि मोटो शरीरलाई स्वस्थताको प्रतीक मान्न सकिँदैन।

मोटोपनको समस्यामा के गर्ने ?

मोटोपन कसरी पत्ता लगाउने भन्ने सन्दर्भमा उमेर अनुसार फरक विधिहरू अपनाइन्छ । बालबालिका वा किशोर-किशोरीहरूको शारीरिक विकासको प्रक्रिया फरक हुने भएकाले उनीहरूमा मोटोपनको अवस्था पहिचान गर्न नजिकैको बाल विशेषज्ञ वा बालबालिकाको पोषणमा विशेषज्ञता हासिल गरेका आहारविद्सँग परामर्श लिनु उचित हुन्छ ।

वयस्कहरूको हकमा भने बीएमआईलाई मुख्य आधार मानिन्छ । तपाईँ आफैँले पनि आफ्नो उचाइ र तौल नापेर मोबाइलमा उपलब्ध विभिन्न सफ्टवेयर सहायताले सजिलै बीएमआई निकाल्न सक्नुहुन्छ । यद्यपि, आफ्नो शारीरिक अवस्थाको विस्तृत जानकारी र सही व्याख्याका लागि नजिकैको स्वास्थ्य संस्थामा गई स्वास्थ्यकर्मी, चिकित्सक वा आहारविद्को सल्लाह लिनु अझ बढी भरपर्दो र सुरक्षित हुन्छ।

मोटोपन पत्ता लागेपछि सबैभन्दा पहिले यसको वास्तविक कारण खोज्नु आवश्यक हुन्छ । यदि शरीरमा अन्य कुनै रोग वा हर्मोनको गडबडीका कारण तौल बढेको हो भने सम्बन्धित चिकित्सकबाट त्यसको उपचार गराउनुपर्छ । मोटोपनको मुख्य कारण असन्तुलित खानपान र शारीरिक निष्क्रियता नै भएकाले यसको दीर्घकालीन समाधानका लागि जीवनशैलीमा परिवर्तन ल्याउनु अनिवार्य छ ।

उचित मात्रामा सन्तुलित आहार लिने र नियमित शारीरिक क्रियाकलाप गर्ने बानी नै मोटोपनको वास्तविक उपचार हो । तौल घटाउने प्रक्रियालाई वैज्ञानिक र सुरक्षित बनाउनुपर्छ । जथाभावी उपाय अपनाउनुको सट्टा नजिकैको आहारविद्सँग परामर्श लिई आफ्नो शरीरको आवश्यकता अनुसारको विशेष आहार योजना तथा जीवनशैली अपनाउनु आवश्यक छ ।