एउटा चुरोटमा ७००० बढी रसायन : धूम्रपान गर्ने र नगर्नेको फोक्सोमा यस्तो हुन्छ फरक

हाम्रा फोक्सोले हरेक दिन हजारौँ पटक सास लिएर शरीरका प्रत्येक भागमा अक्सिजन पुर्‍याउँछन् । हामी हिँड्न, दौडिन, काम गर्न, सोच्न र दैनिक जीवनका सामान्य गतिविधि गर्न पनि फोक्सोले पुर्‍याउने अक्सिजनमा निर्भर हुन्छौँ।

तर यही फोक्सोमा चुरोटको हरेक खिल्लीले विषाक्त रसायन पुर्‍याइरहेको हुन्छ । यसको असर तत्कालै बाहिर नदेखिन सक्छ । तर धूम्रपान निरन्तर गरिरहँदा फोक्सोको प्राकृतिक सफाइ प्रणाली कमजोर हुँदै जान्छ, वायुमार्गमा जलन र सुन्निने हुन्छ र फोक्सोको तन्तुमा क्षति पुग्न सक्छ ।

चुरोटको धुवाँमा ७ हजारभन्दा बढी रसायन हुन्छन् । तीमध्ये धेरै स्वास्थ्यका लागि हानिकारक छन् र केही क्यान्सर गराउने तत्वसमेत हुन्छन् । धूम्रपान लामो समयसम्म गरिरहँदा क्रोनिक ब्रोन्काइटिस, एम्फाइसेमा, क्रोनिक अब्स्ट्रक्टिभ पल्मोनरी डिजिज (सीओपीडी) र फोक्सोको क्यान्सरजस्ता रोगको जोखिम बढ्छ ।

विश्व स्वास्थ्य संगठन (डब्लुएचओ)का अनुसार फोक्सोको क्यान्सर विश्वमा सबैभन्दा धेरै पहिचान हुने क्यान्सरमध्ये एक हो र क्यान्सरका कारण हुने मृत्युको प्रमुख कारणमध्ये पनि पर्छ । धूम्रपानको असर धूम्रपान गर्ने व्यक्तिमा मात्र सीमित हुँदैन। अर्को व्यक्तिले पिएको चुरोट वा बिँडीको धुवाँमा परेर पनि शरीरमा हानिकारक रसायन पुग्छन्। यसलाई प्यासिभ स्मोकिङ भनिन्छ ।

यस्तोमा स्वस्थ फोक्सो र धूम्रपानका कारण प्रभावित फोक्सोमा के फरक हुन्छ ? चुरोटको एक खिल्लीले फोक्सोमा के गर्छ ? धूम्रपान छाडेपछि फोक्सोले कति सुधार गर्न सक्छ ? र फोक्सोलाई स्वस्थ राख्न के गर्ने ? लगायतका विषयमा  फोक्सो तथा दमरोग विशेषज्ञ डा. नवीनकुमार मिश्रसँग गरिएको कुराकानी:

‘स्मोकर्स लंग्स’ भनेको के हो ?

‘स्मोकर्स लंग्स’ कुनै औपचारिक चिकित्सकीय शब्द वा छुट्टै रोगको नाम होइन । लामो समयसम्म धूम्रपानका कारण क्षति पुगेको फोक्सोलाई सामान्य रूपमा बुझाउन यो शब्द प्रयोग गरिन्छ । चुरोटको धुवाँले फोक्सोको संरचना, वायुमार्ग र काम गर्ने क्षमतामा असर गर्छ । त्यसैले धूम्रपानका कारण प्रभावित फोक्सोलाई ‘स्मोकर्स लंग्स’ भनिन्छ ।

स्वस्थ फोक्सो र ‘स्मोकर्स लंग्स’मा के फरक ?

स्वस्थ फोक्सो सफा, लचिलो र राम्रोसँग फैलिन–खुम्चिन सक्ने हुन्छ । यसले हावाबाट अक्सिजन लिएर रगतमा पुर्‍याउने र कार्बन डाइअक्साइड बाहिर निकाल्ने काम प्रभावकारी रूपमा गर्छ । फोक्सोभित्र रहेका साना कपालजस्ता संरचना अर्थात् ‘सिलिया’ले धुलो, फोहोर र केही जीवाणुलाई बाहिर निकाल्न मद्दत गर्छन्। तर चुरोटको धुवाँले यी सिलियाको काममा असर पुर्‍याउँछ ।

धूम्रपान लामो समयसम्म गर्दा वायुमार्गमा सुन्निने र जलन हुन सक्छ। फोक्सोको प्राकृतिक सफाइ क्षमता कमजोर हुन्छ । एल्भिओलाई अर्थात् फोक्सोका साना वायु थैलीमा क्षति पुग्न सक्छ र अक्सिजन आदानप्रदान गर्ने क्षमता घट्न सक्छ । त्यसैले ‘स्मोकर्स लंग्स’ भन्नाले केवल फोक्सोको रङ परिवर्तन भएको अवस्था मात्र होइन, फोक्सोको संरचना र कार्यक्षमतामा परेको क्षतिलाई पनि बुझाउँछ ।

चुरोटको एक खिल्लीले फोक्सोमा के गर्छ ?

चुरोट खाएपछि धुवाँ केही सेकेन्डमै श्वासनली हुँदै फोक्सोका सबैभन्दा साना वायु थैली अर्थात् एल्भिओलाइसम्म पुग्न सक्छ । त्यसपछि विभिन्न रसायनले शरीरमा असर गर्न थाल्छन्।

टार : धुवाँमा रहेको टार फोक्सोमा जम्मा हुन सक्छ र फोक्सोको प्राकृतिक सफाइ प्रणालीमा असर गर्छ ।

कार्बन मोनोअक्साइड : यो रगतमा पुगेर अक्सिजन बोक्ने क्षमतामा असर गर्छ । त्यसैले शरीरका विभिन्न अंगमा पुग्ने अक्सिजनको मात्रा घट्न सक्छ ।

विषाक्त रसायन : धुवाँमा रहेका रसायनले श्वासनलीमा जलन र सुन्निने समस्या निम्त्याउन सक्छ ।

सिलियामा असर : धुवाँले फोक्सो सफा राख्न सहयोग गर्ने सिलियाको काम कमजोर पार्न सक्छ । त्यसैले धुलो, फोहोर र बलगम बाहिर निकाल्न कठिन हुन्छ।

समय बित्दै जाँदा यस्तो असर दोहोरिइरहँदा फोक्सोको संरचना र कार्यक्षमतामा क्षति पुग्न सक्छ ।

धूम्रपानले फोक्सोलाई मात्रै असर गर्छ ?

धूम्रपानले शरीरका धेरै अंगलाई असर गर्छ । चुरोटको धुवाँमा रहेका रसायन फोक्सो हुँदै रगतमा पुग्छन् र शरीरभरि फैलिन्छन् । यसले मुटुसम्बन्धी रोग, स्ट्रोक, मुख तथा घाँटीको क्यान्सर, आँखासम्बन्धी समस्या, दाँत तथा गिजाको समस्या र प्रजनन स्वास्थ्यसँग सम्बन्धित समस्याको जोखिम बढाउन सक्छ ।

गर्भवती महिलामा चुरोट सेवन गर्दा गर्भमा रहेको बच्चालाई इन्ट्रा–यूटेरिन ग्रोथ रिटार्डेसन हुन सक्छ, मानसिक रिटार्डेसनको जोखिम बढ्छ र बच्चा जन्मँदा नै औसत आयुभन्दा करिब दुई वर्ष कम आयु लिएर जन्मन्छ ।

१०, २० वा ३० वर्षसम्म धूम्रपान गर्दा के हुन्छ ?

धूम्रपानको असर सबै व्यक्तिमा एउटै हुँदैन । व्यक्तिले दिनमा कति चुरोट पिउँछ, कति वर्षदेखि पिउँदै आएको छ, अन्य स्वास्थ्य अवस्था कस्तो छ र प्रदूषणलगायतका अन्य जोखिम कति छन् भन्ने कुराले पनि असर पार्छ। तर लामो समयसम्म धूम्रपान गर्दा वायुमार्गमा लगातार सुन्निने, खकार उत्पादन बढ्ने, सिलियाको काम कमजोर हुने र फोक्सोको तन्तुमा क्षति हुने जोखिम बढ्दै जान्छ ।

समयसँगै खोकी लाग्ने, खकार धेरै आउने, सिँढी चढ्दा वा सामान्य काम गर्दा सास फुल्ने, बारम्बार श्वासप्रश्वासको संक्रमण हुनेजस्ता समस्या देखिन सक्छन् । अझ गम्भीर अवस्थामा सीओपीडी वा फोक्सोको क्यान्सरजस्ता रोग हुन सक्छन् । त्यसैले ‘कति वर्षपछि फोक्सो खराब हुन्छ’ भनेर सबैलाई लागू हुने निश्चित समय तोक्न सकिँदैन।

दिनमा एक–दुई वटा चुरोट पिउनु सुरक्षित हो ?

चुरोटको मात्रा कम गर्नु जोखिम कम गर्ने दिशामा एउटा कदम हुन सक्छ, तर यसलाई सुरक्षित मात्रा मान्न सकिँदैन । हरेक चुरोटसँगै शरीर हानिकारक रसायनको सम्पर्कमा आउँछ। त्यसैले स्वास्थ्यका दृष्टिले सबैभन्दा प्रभावकारी उपाय धूम्रपान पूर्ण रूपमा छाड्नु हो ।

प्यासिभ स्मोकिङ पनि खतरनाक हुन्छ ?

अरू व्यक्तिले पिएको चुरोट, बिँडी वा अन्य हुक्काको धुवाँ सासमार्फत शरीरमा पुग्नुलाई प्यासिभ स्मोकिङ भनिन्छ । यसले वयस्कमा मुटुसम्बन्धी रोग, स्ट्रोक र फोक्सोको क्यान्सरको जोखिम बढाउन सक्छ । बालबालिकामा श्वासप्रश्वाससम्बन्धी संक्रमण र दमको समस्या बढ्न सक्छ।

गर्भावस्थामा पनि धूम्रपानको धुवाँको सम्पर्कमा आउनु आमा र गर्भमा रहेको शिशु दुवैका लागि हानिकारक हुन सक्छ । बालबालिकाको फोक्सोको विकासमा समेत असर पर्न सक्छ । त्यसैले धूम्रपान गर्ने व्यक्तिको धुवाँबाट अरूलाई पनि जोगाउनु उत्तिकै आवश्यक हुन्छ ।

धूम्रपान छाडेपछि फोक्सोमा सुधार आउँछ ?

धूम्रपान छाडेपछि शरीरले सुधारको प्रक्रिया सुरु गर्छ । तर ‘फोक्सो पूर्ण रूपमा सफा भएर पहिलेकै अवस्थामा फर्किन्छ’ भन्ने सबैमा लागू हुँदैन। धूम्रपानका कारण कति क्षति भइसकेको छ भन्ने कुराले रिकभरी निर्धारण गर्छ।

२० मिनेटपछि : मुटुको गति र रक्तचाप घट्न थाल्छ ।

१२ घण्टापछि : रगतमा कार्बन मोनोअक्साइडको मात्रा सामान्यतिर आउन थाल्छ र शरीरमा अक्सिजनको उपलब्धता सुधार हुन्छ।

२–१२ हप्तामा : रक्तसञ्चार र फोक्सोको कार्यक्षमतामा सुधार आउन सक्छ ।

१–९ महिनामा : खोकी र सास फेर्न गाह्रो हुने समस्या कम हुँदै जान सक्छ । फोक्सोको प्राकृतिक सफाइ प्रणाली पनि सुधार हुन थाल्छ ।

१ वर्षपछि : मुटुसम्बन्धी रोगको जोखिम धूम्रपान गरिरहने व्यक्तिको तुलनामा उल्लेखनीय रूपमा घट्छ।

५–१५ वर्षमा : स्ट्रोकको जोखिम घट्दै जान्छ ।

करिब १० वर्षपछि : फोक्सोको क्यान्सरको जोखिम धूम्रपान गरिरहने व्यक्तिको तुलनामा उल्लेखनीय रूपमा कम हुन्छ ।

तर यी समयावधि औसत हुन् । हरेक व्यक्तिमा सुधारको गति फरक हुन सक्छ।

फोक्सो पूर्णरूपमा पहिलेजस्तै हुन्छ ?

यदि धूम्रपानका कारण फोक्सोमा स्थायी क्षति भइसकेको छ भने धूम्रपान छाडेपछि त्यसलाई पूर्ण रूपमा उल्टाउन नसकिन सक्छ । उदाहरणका लागि एम्फाइसेमामा क्षतिग्रस्त फोक्सोको तन्तु सामान्य अवस्थामा फर्किन कठिन हुन्छ । तर यसको अर्थ धूम्रपान छाड्नुको फाइदा हुँदैन भन्ने होइन ।

धूम्रपान छाडेपछि बाँकी रहेको स्वस्थ फोक्सोको क्षमता जोगाउन, लक्षण कम गर्न, रोग बढ्ने गति घटाउन र भविष्यमा हुने गम्भीर स्वास्थ्य समस्याको जोखिम कम गर्न मद्दत पुग्छ । त्यसैले फोक्सोमा क्षति भइसकेको भए पनि धूम्रपान छाड्नु ढिलो हुँदैन ।

धूम्रपान छाडेपछि खोकी किन बढेजस्तो लाग्न सक्छ ?

धूम्रपान छाडेपछि केही व्यक्तिमा सुरुका दिन वा हप्तामा खोकी केही बढेजस्तो हुन सक्छ । यसको एउटा कारण फोक्सोको प्राकृतिक सफाइ प्रणाली पुनः सक्रिय हुनु हो । सिलियाले जम्मा भएको बलगम र फोहोर बाहिर निकाल्न थालेपछि खोकी बढेजस्तो महसुस हुन सक्छ ।

तर लगातार वा असामान्य खोकीलाई ‘धूम्रपान छाडेकै कारण हो’ भनेर बेवास्ता गर्नु हुँदैन । लामो समयसम्म खोकी, रगत आउने खकार, छाती दुख्ने, सास फेर्न गाह्रो हुने वा तौल घट्नेजस्ता लक्षण भए चिकित्सकसँग जाँच गराउनुपर्छ ।

फोक्सो स्वस्थ राख्ने १५ उपाय

१. धूम्रपान नगर्ने

फोक्सो जोगाउने सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण उपाय धूम्रपानबाट टाढा रहनु हो।

२. धूम्रपान गरिरहनुभएको छ भने छाड्ने प्रयास गर्ने

जति छिटो छाडिन्छ, त्यति नै चाँडो शरीरले सुधारको प्रक्रिया सुरु गर्छ।

३. प्यासिभ स्मोकिङबाट बच्ने

घर, कार्यालय वा सार्वजनिक स्थानमा अरूको धुवाँमा नबस्ने।

४. नियमित शारीरिक गतिविधि गर्ने

हिँड्ने, दौडने, साइकल चलाउने वा आफ्नो स्वास्थ्यअनुसारको व्यायामले फोक्सो र मुटुलाई प्रभावकारी रूपमा काम गर्न सहयोग गर्छ।

५. दैनिक हिँड्ने बानी बसाल्ने

विशेषगरी लामो समय बसिरहने मानिसका लागि नियमित हिँडाइ उपयोगी हुन्छ।

६. वायु प्रदूषणबाट जोगिने

प्रदूषण अत्यधिक भएको समयमा बाहिरको गतिविधि कम गर्ने र आवश्यक अवस्थामा उपयुक्त मास्क प्रयोग गर्ने।

७. धुलो र धुवाँबाट बच्ने

काम गर्ने ठाउँमा धुलो वा रसायनको सम्पर्क हुने भए सुरक्षाका उपाय अपनाउने।

८. घरभित्र राम्रो भेन्टिलेसन राख्ने

घरभित्र धुवाँ, धुलो र अन्य प्रदूषक जम्मा हुन नदिन हावा आवतजावत हुने व्यवस्था गर्ने।

९. पर्याप्त पानी पिउने

पर्याप्त तरल पदार्थले शरीरलाई हाइड्रेटेड राख्न सहयोग गर्छ।

१०. पौष्टिक खाना खाने

सन्तुलित आहारमा फलफूल, सागसब्जी, सम्पूर्ण अन्न, प्रोटिनयुक्त खाना समावेश गर्ने।

११. फलफूल र सागसब्जी बढी खाने

विभिन्न पोषक तत्व प्राप्त गर्न विविध प्रकारका फलफूल र सागसब्जी खानु उपयोगी हुन्छ।

१२. संक्रमणबाट बच्ने

हात सफा राख्ने, बिरामी व्यक्तिको सम्पर्कमा आवश्यक सावधानी अपनाउने र चिकित्सकको सल्लाहअनुसार आवश्यक खोप लगाउने गर्नुपर्छ।

१३. पर्याप्त निद्रा लिने

शरीरलाई पर्याप्त आराम दिनु समग्र स्वास्थ्यका लागि आवश्यक हुन्छ।

१४. लामो समयसम्मको खोकीलाई बेवास्ता नगर्ने

लगातार खोकी, सास फुल्ने, छाती दुख्ने वा रगत मिसिएको खकार देखिए चिकित्सकलाई देखाउनुपर्छ।

१५. नियमित स्वास्थ्य परीक्षण गराउने

विशेषगरी लामो समयदेखि धूम्रपान गरिरहेका व्यक्ति वा फोक्सोसम्बन्धी लक्षण भएका व्यक्तिले चिकित्सकको सल्लाहअनुसार स्वास्थ्य परीक्षण गराउनुपर्छ।

स्पाइरोमेट्रीको अभाव र सरकारी पहलको आवश्यकता

विश्वमा चुरोट सेवन गर्ने व्यक्तिहरूमा फोक्सो क्यान्सरको स्क्रिनिङका लागि सिटी स्क्यान गरिन्छ भने हाम्रो देशमा आजसम्म पनि डायग्नोस्टिकका लागि समेत स्पाइरोमेट्री उपलब्ध छैन ।

स्पाइरोमेट्री मुटुको इसीजीजस्तै साधारण तर महत्त्वपूर्ण परीक्षण हो जसले फोक्सोको क्षमता कति छ र कति घटबढ भइरहेको छ भन्ने स्पष्ट देखाउँछ। तसर्थ सरकारलाई आग्रह गर्दछौँ कि हरेक स्वास्थ्य चौकीमा कम्तीमा एउटा स्पाइरोमेट्री मेसिन उपलब्ध गराइयोस् जसले फोक्सोको नियमित जाँच सहज बनाओस् ।