+
+
खोजेको लोकतन्त्र–भोगेको लोकतन्त्र :

रोल्पाली पोखरा त पुगे, फेरि थातथलो फर्किन सकेनन्

प्रत्यक्ष जनयुद्धमा लागेर पोखरा आइपुगेका कतिपय रोल्पालीलाई गणतन्त्रको अनुभूति त परै जाओस्, अर्थसमेत थाहा छैन । आफूहरू लडेको भएपनि अहिले केका लागि भन्ने नै बिर्सिसकेको उनीहरू बताउँछन् ।

विकास रोकामगर विकास रोकामगर
२०७९ वैशाख ११ गते ८:०६

११ वैशाख, पोखरा । तत्कालीन विद्रोही माओवादी र सरकारी पक्षबीचको लडाइँका कारण गाउँमा बस्नै नसक्ने स्थिति आएपछि १२ वर्षकै उमेरमा रोल्पाबाट पोखरा आइपुगेका थिए, रमेश विक । उनी मजदुरी गरिरहेका गाउँलेको पछिपछि लागेर पोखरा आएको पनि ठ्याक्कै २८ वर्ष भइसकेको छ ।

तत्कालीन सशस्त्र जनयुद्धमा सबैभन्दा बढी प्रभावित हुने जिल्ला रोल्पा पनि हो । गाउँमा ‘स्वतन्त्र’ भएर बस्न सक्ने स्थिति थिएन । कि राज्य पक्षमा उभिनुपर्थ्यो कि संघर्षरत माओवादीको पक्षमा । दुवैतिर लाग्न नसक्नेहरू जन्मभूमि छोडेर हिंड्नुपर्ने अवस्था आयो ।

विक साथीहरूसँगै काम र चयन खोज्दै पोखरा त आए तर, पोखरा पनि सोचेजस्तो भएन उनलाई । पोखरामा पनि रोल्पा र रुकुमका मान्छेहरू देख्यो कि छिछि–दूरदूर गर्ने अवस्था थियो । ‘कोठा खोज्दा कोठा नपाइने, बल्लबल्ल पाए पनि जानै नसक्ने अवस्था थियो’ रमेश २०५० को दशकमा पुग्छन्, ‘रोल्पाको हो भन्ने थाहा पाएर सुरक्षाकर्मीले पुस–माघको जाडोमा नांगै उभ्याएका छन् । बोकेको खाना फालिदिएका छन् ।’

*****

निर्माण मजदुरीमै संलग्न रोल्पा जेलबाङका प्रसाद बुढामगर ‘सुन्दर’ले तत्कालीन दशवर्षे सशस्त्र जनयुद्धमा देब्रे आँखा गुमाए । २०५३ सालमा वर्षमान पुन ‘अनन्त’ र किमबहादुर थापाको कमान्डमा प्युठान लुङचौकी आक्रमण गर्ने क्रममा उनलाई तीन वटा गोली लागेको थियो ।

आँखा र कुममा गोली लागेपछि उनी ढले । ब्युँझदा पार्टीको उपचार कक्षमा आफूलाई घाइते पाएका थिए । ‘हेड क्वार्टरमा एक महिना बसेर लखनऊ (भारत) उपचार गर्न गएँ । त्यहाँ पनि नभए पनि दिल्ली गएँ । ९ महिनासम्म विभिन्न ठाउँको अस्पताल चहारियो’ मगर सम्झन्छन्, ‘तर, पुग्नुपर्ने ठाउँमा पुग्दा धेरै ढिलो भइसकेको रहेछ । एउटा आँखा गयो ।’ २०६१ सालमा उनी माओवादीको रोल्पा १० नम्बर एरिया इन्चार्ज थिए ।

प्रसाद २०६२ सालमा आँखाकै उपचार गर्न पोखरा आएका थिए । तर, यता आइसकेपछि उनी गाउँ फर्कन सकेनन् । मजदुरीतिर लागे । ‘गाउँमा धेरै विस्थापित भइसकेका थिए । गाउँमा बस्नेहरू त विपन्न वर्ग र केही बुढापाका मात्रै भए’ भन्छन्, ‘आफ्ना लागि भन्दा पनि छोराछोरीको भविष्य सोचेर यतै (पोखरा) बस्न थालियो । गाउँभन्दा केही सजिलो हुन्थ्यो ।’

व्यवस्था परिवर्तनका लागि भनिएको तत्कालीन विद्रोहको मोर्चा सम्हालेका रोल्पालीको नियति अहिले मजदुरीका लागि कि जिल्ला छोड्नुपर्ने कि खाडी मुलुक जानुपर्ने बाध्यता छ । प्रायः दाङ, बुटवल हुँदै पोखरा, बागलुङ, मुस्ताङ लगायतका गण्डकी क्षेत्रमा मजदुरी गर्न आउने रोल्पालीको ठूलो संख्या छ ।

जनयुद्धको उद्गम भूमि रोल्पाबाट पोखरा आएर मजदुरी गरिरहेका रमेश र प्रसाद प्रतिनिधि पात्र मात्रै हुन् । पोखरामा उनीहरू जस्तै ठूलो संख्या अहिले पनि मजदुर क्षेत्रमै कार्यरत छन्, जसमध्ये अधिकांश कुनै न कुनै तरिकाबाट युद्ध प्रभावित छन् । तत्कालीन समयतिर गाउँमा बस्नै नसकेपछि आफूहरू भागेर पोखरा आउनु परेको थवाङका पूर्णबहादुर बुढामगर सुनाउँछन् ।

रोल्पाबाट पोखरा आउने श्रृंखला २०४७/४८ बाट सुरु भएको भेटिन्छ । तर २०६३ सालदेखि उक्त संख्या एकदमै बढेर आएको बताउँछन्, रोल्पा पोखरा सम्पर्क समाजका संस्थापक अध्यक्ष पूर्णबहादुर बुढामगर । ‘२०५० सालभन्दा अगाडि थोरै संख्यामा थिए । विस्तारै जनयुद्ध बढ्दै गएपछि पोखरा आउने पनि बढ्दै गए’, उनी भन्छन् ।

२०६३ सालदेखि पोखरामा रोल्पालीको एक्कासी आगमन बढ्नुमा मुख्यतः दुई कारण देख्छन्, प्रसाद बुढामगर ‘सुन्दर’ । पहिलोः जनयुद्ध कालमा सहरले रोल्पा, रुकुमका नागरिकलाई नस्वीकार्ने प्रवृत्ति । दोस्रोः जनयुद्धपछि सेवा–सुविधासहितको खोजीमा लाग्नुपर्ने बाध्यता । ‘२०६३ भन्दा अगाडि यहाँ आएका रोल्पालीहरू न गाउँ फर्कने अवस्था थियो न त यहाँ नै बस्न सक्ने अवस्था’, उनी सुनाउँछन् ।

२०६३ सालमा ११ जनाबाट सुरु गरेको रोल्पा–पोखरा सम्पर्क समाजमा अहिले ८६ परिवार संलग्न छन् । तर, यो संख्या समाजमा आवद्ध भएकाहरूको मात्रै हो । समाजसँग नजोडिएका हजारौंको परिवार पोखरामा रहेको समाजका निवर्तमान अध्यक्ष प्रसाद सुनाउँछन् । ‘थोरैलाई मात्रै एकीकृत गर्न सकेका छौं । पोखरामा कम्तिमा पनि दुई हजारदेखि २५ सयको हाराहारीमा रोल्पाली छन् । उनीहरू सबैको मुख्य पेशा नै मजदुरी हो’, उनी भन्छन् ।

व्यवस्था परिवर्तनका लागि भनिएको तत्कालीन विद्रोहको मोर्चा सम्हालेका रोल्पालीको नियति अहिले मजदुरीका लागि कि जिल्ला छोड्नुपर्ने कि खाडी मुलुक जानुपर्ने बाध्यता छ । प्रायः दाङ, बुटवल हुँदै पोखरा, बागलुङ, मुस्ताङ लगायतका गण्डकी क्षेत्रमा मजदुरी गर्न आउने रोल्पालीको ठूलो संख्या छ ।

गण्डकी प्रदेशमा रोल्पालीहरू मजदुरीसँगै दुर्घटनामा ज्यानसमेत गुमाउनुपर्ने बाध्यता छ । २०७५ असार २३ मा मुस्ताङमा टिप्पर दुर्घटना हुँदा २० जनाको एकै चिहान भयो । मुस्ताङको स्याङबोचेमा मजदुरी गर्ने उनीहरूमध्ये ९ जना रोल्पाका मात्रै थिए । मृत्यु हुनेमा रोल्पाको सुनछहरी र थवाङ गाउँपालिकाका युवायुवती थिए ।

२०७८ साउन ५ गते बागलुङको गलकोट नगरपालिकामा विषादीयुक्त मदिरा सेवन गर्दा चार जनाको मृत्यु भयो । मृत्यु हुने सबै रोल्पाका र उनीहरू त्यहाँ मजदुरी गर्न पुगेका थिए । फागुन १९ गते मात्रै पोखरामा भएको ट्याक्टर दुर्घटनामा रोल्पाकै १९ वर्षीय हरि बाँठामगरले ज्यान गुमाए । संस्थासँग यकिन तथ्यांक छैन । तर बर्सेनि पोखरा लगायत क्षेत्रमा दुर्घटनामा रोल्पालीहरूले ज्यान गुमाइरहेको अध्यक्ष स्वीकार्छन् ।

दशवर्षे लामो संघर्ष, शान्तिप्रक्रियापछि स्थापना भएको लोकतन्त्रले के परिवर्तनको आभास गर्न पाइएको छ त ? प्रसादको जवाफ छ, ‘मुट्ठीभरका लागि लोकतन्त्र आयो । युद्ध लड्यौं । अंगभंग भयौं । तर, हामीलाई बिहान दिउँसो उही पाखुरा ठटाउँदै ठीक छ ।’

कम्युनिस्ट लालकिल्ला भनेर चिनिएको थवाङबाट रोल्पा मजदुरी गर्न आएका पूर्णबहादुर बुढा आफूलाई अहिले ‘बाहिरको माहोल’ बुझ्ने फुर्सदसमेत नहुने बताउँछन् । ‘हामी अहिले पनि त्यही काम गरेर खाने हो । बाहिर के हुँदैछ । के दिवस हो ? के हो ? अहिले त वास्तै लाग्न छाड्यो’, उनी भन्छन् ।

प्रत्यक्ष जनयुद्धमा लागेर पोखरा आइपुगेका कतिपय रोल्पालीलाई गणतन्त्रको अनुभूति त परै जावोस्, अर्थसमेत थाहा छैन । आफूहरू लडेको भए पनि अहिले केका लागि भन्ने नै बिर्सिसकेको उनीहरू बताउँछन् । रोल्पाबाट पोखरा आएका मजदुरलाई कामकै पिरलो छ । ‘उहिले त्रासमा बाँचियो । लोकतन्त्र पछि पनि हामीलाई कामकै पिरलो, ज्यालाकै पिरलो हुन्छ’, पोखराको एक दोहोरी साँझमा काम गरिरहेका जेलबाङका रमेश बुढामगरको गुनासो छ ।

समय अहिले धेरै अगाडि बढिसकेको छ । २०६२/६३ को जनआन्दोलन सफल भएर देशमा लोकतन्त्र आएको पनि १५ वर्ष पुग्यो । तर, जनताले भोग्नुपर्ने नियति भने फेरिएको छैन । ‘उहिले पनि कामका लागि साहुहरूलाई जी–हजुरी गर्नुपर्थ्यो । अहिले पनि त्यही छ । गणतन्त्र आएर पनि के फरक छ र ?’ रमेश विक गुनासो गर्छन्, ‘महँगी बढ्याबढ्यै छ । छरछिमेकमा विभेद उस्तै छ ।’

गणतन्त्र स्थापनापछि केही नभएको भने होइन । प्रसादको बुझाइमा व्यवस्थामा ठूलो परिवर्तन आइसकेको र नीतिगत तह भ्रष्ट हुँदा मात्रै व्यवस्थामाथि प्रश्न उठेको हो । ‘पहिले कहाँ बोल्न पाइन्थ्यो र ? अहिले पाइन्छ । संघीयता आयो । विकास पनि थुप्रै भयो । सही बेलाको क्रान्ति थियो त्यो,’ उनी भन्छन्, ‘केही नेताहरू बिग्रिए भन्दैमा व्यवस्थाप्रति नै प्रश्न उठाउनु पनि गलत हो ।’

लेखकको बारेमा
विकास रोकामगर

पोखरामा रहेर पत्रकारिता गरिरहेका रोकामगर अनलाइनखबरको गण्डकी प्रदेश ब्युरोमा कार्यरत छन् ।

यो खबर पढेर तपाईलाई कस्तो महसुस भयो ?

Khusi
                                chhu

खुसी

Dukhi
                                chhu

दुःखी

Achammit chhu

अचम्मित

Utsahit Chhu

उत्साहित

Akroshit Chhu

आक्रोशित

प्रतिक्रिया

भर्खरै पुराना लोकप्रिय
Advertisment

धेरै कमेन्ट गरिएका

छुटाउनुभयो कि ?