सेतो सहरको समृद्धि

यात्रा सधैँ गन्तव्यमा पुगेर टुङ्गिँदैन । केही यात्रा यस्ता हुन्छन्, जो फर्किएपछि मात्र सुरु हुन्छन् स्मृतिमा, सोचमा र अन्तरमनको संवादमा । ती यात्रा समयसँगै अझ भावनात्मक बन्छन्, अनुभूतिमा विस्तार हुन्छन् र जीवनका नबिर्सिने घटना बनिदिन्छन् । सन् २०१८ को सेप्टेम्बरमा तुर्कमेनिस्तानको राजधानी आस्गावाद पुगेको मेरो यात्रा पनि त्यस्तै एउटा यात्रा बन्यो । एसिया–प्यासिफिक ब्रोडकास्टिङ युनियन (एबीयू) को ५५औँ साधारण सभा तथा सम्मेलनमा सहभागी हुने औपचारिक निम्तो बोकेर निस्किएको म, फर्कँदा एउटा सहरको समृद्धि मात्र होइन, एउटा राष्ट्रको मौन इतिहास, अनुशासन र सौन्दर्यबोधको आत्मीय अनुभव बोकेर फर्किएँ ।

विमानस्थलदेखि सहरसम्म

सन् २०१८ सेप्टेम्बर २८ को बिहान म, अकोराबका तत्कालीन अध्यक्ष सुवास खतिवडा, कोषाध्यक्ष लक्ष्मण खड्का र रेडियो सिमराका राजेन्द्र खनालसहित चार सदस्यीय टोली टर्किस एअरलाइन्सको विमानमार्फत टर्कीको इस्तानबुल हुँदै आस्गावादमा अवतरण गरेका थियौँ । विमानस्थलमै सहआयोजक ‘तुर्कमेनिस्तान स्टेट कमिसन फर टेलिभिजन, रेडियो एन्ड सिनेमाटोग्राफी’ का प्रतिनिधिबाट प्राप्त भव्य स्वागतले यात्राको सुरुवातलाई नै विशेष र आत्मीय बनाइदियो ।

विमानस्थलबाट होटेलतर्फ जाँदै गर्दा सहरको मुख्य सडकको दायाँबायाँको दृश्यले मनलाई एकाएक अर्कै संसारमा पुगेको अनुभूति भयो । धुलो, अव्यवस्था र निरन्तरको कोलाहलमा अभ्यस्त काठमाडौँको जीवनशैलीबाट गएका मेरा आँखाले सेतो सङ्गमर्मरले ढाकिएका भवनहरू, अत्यन्त व्यवस्थित सडक र एकदमै शान्त वातावरण नियालिरहेका थिए । त्यो क्षण मलाई यस्तो अनुभूति भयो कि “म कुनै फरक संसारबाट एकाएक सेतो सहरमा आइपुगेको छु ।”

हामी बसोबास गर्ने व्यवस्था ‘ग्रेन्ड तुर्कमेन होटेल’ मा गरिएको थियो भने कार्यक्रम सञ्चालन हुने स्थल भने केही टाढा रहेको आकर्षक एल्डिज होटेल थियो । यी दुवै होटेलहरू सहरको गौरव र सम्पन्नताको झल्को दिने संरचनाहरू थिए । अझ एल्डिज होटेल त आफैँमा आधुनिक वास्तुकलाको एक आकर्षक नमुना जस्तो देखिन्थ्यो ।

सहरसँगको पहिलो भेटको अनुभूति

आस्गावाद बोल्दो रहेनछ, ऊ केवल हेर्दो मात्र रहेछ । चौडा सडकहरू छन्, तर भिड छैन । विशाल भवनहरू छन्, तर मानिसहरूको चहलपहल एकदमै कम देखिन्छ । फराकिला र चम्किला सडकहरू, व्यवस्थित रूपमा ठडिएका सेता भवनहरू, हरियालीले सजिएका पार्कहरू र सहरको सरसफाइले सहरलाई कुनै चित्रकारले बनाएको चित्रकला जस्तो अनुभूति हुन्थ्यो ।

सहर पूर्ण त देखिन्थ्यो, तर त्यो पूर्णताभित्र एक किसिमको मौनता भेटिन्थ्यो । सेतो सङ्गमर्मरले ढाकिएका सरकारी भवनहरू, स्मारकहरू र स्तम्भहरू हेर्दा के अनुभूति भयो भने, यो सहर केवल बसोबासका लागि बनेको होइन, यो सहर त एउटा विचार हो । यहाँका संरचनाहरू मानव आवश्यकताभन्दा पनि राज्यदर्शनको अभिव्यक्ति जस्ता लागे । यस्तो लाग्ने कि हरेक भवन भनिरहेका छन्- “हामी स्थिर छौँ, हामी समृद्ध पनि छौँ तर नियन्त्रित छौँ ।”

आजको चम्किलो आस्गावाद बुझ्न यसको इतिहास नबुझी हुँदैन । तुर्कमेनिस्तान एकाएक बनेको नयाँ सभ्यता होइन । यो भूमि प्राचीन ‘सिल्क रोड’ को महत्त्वपूर्ण खण्ड थियो, जहाँ व्यापार मात्र होइन, भाषा, धर्म र संस्कृतिहरू आवतजावत गर्थे । घुमन्ते जीवनशैली, घोडासँगको गहिरो सम्बन्ध र मरुभूमिसँगको सङ्घर्षमा हुर्केको र बाँचेको संस्कार तुर्कमेन पहिचानका आधार हुन् ।

तर आधुनिक इतिहासले यस देशलाई लामो समयसम्म स्वतन्त्र हुन दिएन । उन्नाइसौँ शताब्दीको अन्त्यतिर यो क्षेत्र रुसी साम्राज्यको प्रभावमा पर्‍यो र पछि सोभियत सङ्घको एक गणराज्य बन्यो । मस्कोबाट निर्देशित शासन, केन्द्र-नियन्त्रित अर्थतन्त्र र सीमित सांस्कृतिक अभिव्यक्तिले तुर्कमेन समाजलाई लामो समय जकडेर राख्यो ।

सन् १९९१ मा सोभियत सङ्घ विघटन भएपछि तुर्कमेनिस्तानको यात्रा एक स्वतन्त्र राष्ट्रका रूपमा सुरु भयो । त्यो स्वतन्त्रता केवल राजनीतिक घोषणा मात्र नभएर आफ्नो पहिचान पुनर्निर्माण गर्ने अवसर पनि थियो । आस्गावादको आजको रूप त्यही स्वतन्त्रतापछिको महत्त्वाकाङ्क्षाको परिणाम हो र रुसको छायाबाट बाहिर निस्केर आफ्नै खुट्टामा उभिएर हिँड्ने प्रयास पनि हो ।

कार्यक्रमको आयोजना र राष्ट्रको आत्मविश्वास

यो कार्यक्रममा एसिया-प्रशान्त क्षेत्रका ६० देशबाट आएका ५०० भन्दा बढी प्रसारक, सञ्चारकर्मी र विज्ञहरू एउटै छानामुनि भेला भएका थिए । कार्यक्रममा प्रविधि, प्रसारण नीति, सामग्रीको गुणस्तर र भविष्यका चुनौतीबारे गम्भीर बहस भएका थिए । अत्याधुनिक सभाहल, सुव्यवस्थित व्यवस्थापन र कडा समयपालनले तुर्कमेनिस्तानको संस्थागत क्षमताको परिचय दिइरहेको थियो । सानो जनसङ्ख्या भए पनि अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा आत्मविश्वासका साथ उभिन सक्ने राष्ट्रको झल्को त्यो कार्यक्रमबाट देखाउन खोजिएको आभास हुन्थ्यो ।

त्यही अवसरमा मैले सामुदायिक रेडियो प्रसारक सङ्घ (अकोराब) को तर्फबाट ‘बुहारी पत्रकारिता’ र हाम्रो संस्थाले गरेका कामको प्रस्तुतीकरण गरेँ । मैले खानेपानी, मानवअधिकारलगायतका सामाजिक विषयहरूमा यसअघि विभिन्न अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चहरूमा प्रस्तुति गरिसकेको भए पनि मिडिया र रेडियोसम्बन्धी मेरो यो पहिलो प्रस्तुति थियो । त्यो क्षणले मलाई अत्यन्त उत्साहित र गौरवान्वित बनायो ।

कार्यक्रममा विश्वभर तीव्र रूपमा अघि बढिरहेको ‘डिजिटल रूपान्तरण’ को सन्दर्भमा प्रसारण क्षेत्रले सामना गरिरहेका अवसर र चुनौतीबारे व्यापक छलफल भयो । यसका साथै डिजिटलाइजेसन, नयाँ मिडियाको विस्तार, सामग्री उत्पादनका नयाँ ढाँचा तथा एसिया-प्रशान्त क्षेत्रका प्रसारण संस्थाबिच सहकार्यलाई अझ सुदृढ बनाउने कुराहरू कार्यक्रमका मुख्य विषयवस्तु थिए ।

कार्यक्रमअन्तर्गत रेडियो कार्यसमूह, खेल प्रसारण अधिकार सम्बन्धी विशेष छलफल तथा प्राविधिक ब्युरोका बैठकहरूसमेत आयोजना गरिएका थिए । साथै, परम्परागत प्रसारण प्रणालीबाट आधुनिक डिजिटल ‘इकोसिस्टम’ तर्फ रूपान्तरण कसरी गर्ने भन्ने विषय पनि छलफलको एजेन्डा थियो । एसिया-प्रशान्त क्षेत्रका विभिन्न देशबाट आएका प्रसारण संस्थाका प्रतिनिधिहरूबिच अनुभव आदानप्रदान, सहकार्यका नयाँ अवसरहरूको खोजी तथा साझा चुनौतीहरूका समाधानका लागि क्षेत्रीय साझेदारीलाई बलियो बनाउनेबारेमा पनि छलफल भयो ।

कार्यक्रमका दौरान तुर्कमेन रेडियो र टेलिभिजनका पत्रकारहरू निरन्तर रूपमा सहभागीहरूसँग अन्तर्क्रिया गरिरहेका थिए । कतिपयले छोटो-छोटो ‘बाइट’ र अन्तर्वार्ता लिएर प्रस्तुति र प्रतिक्रिया सङ्कलन गरिरहेका थिए । समाचार सङ्कलनको काममा उनीहरूको सक्रियताका कारण सहभागीहरू उत्साहित भई आफूलाई लागेका कुरा निर्धक्कसँग खोल्ने वातावरण सिर्जना भएको थियो ।

कार्यक्रमका सत्रहरूमा सञ्चार प्रविधि, प्रसारण नीति र सामग्रीको गुणस्तरबारे छलफल भइरहँदा मलाई बारम्बार लागिरह्यो- यो देशले सञ्चारलाई केवल सूचना प्रवाहको साधन मात्र होइन, राष्ट्र छविको उपकरणका रूपमा हेरिरहेको छ । यहाँ हरेक कुरा नियन्त्रित छ तर त्यो नियन्त्रण अराजकताबाट बच्ने उपाय जस्तो पनि लाग्थ्यो ।

हिप्पोड्रोम र अश्वकला : संस्कृति र साहस

कार्यक्रमको अन्तिम दिन हामीले ‘आस्गावाद हिप्पोड्रोम’ (विशाल घोडादौड मैदान) को भ्रमण गर्ने अवसर पायौँ । मैदानमा प्रवेश गरेपछि र अश्वकला हेरेपछि महसुस भयो- यहाँ केवल खेल मात्र होइन, सांस्कृतिक धरोहर र जीवनशैलीको जीवित रूप प्रदर्शन भइरहेको छ । त्यहाँ देखिएको अश्वकला अनौठो थियो । झट्ट हेर्दा १५-१६ वर्षका जस्ता देखिने युवा-युवतीहरूले प्रस्तुत गरेको घोडाका चाल र तालसँगको आफ्नो अद्भुत समन्वय साँच्चै अविश्वसनीय र अकल्पनीय थियो ।

घोडाका टाप बज्दा निस्केको साङ्गीतिक लयको ध्वनि, दुईवटा छुट्टाछुट्टै घोडामा आफ्ना दुइटा खुट्टा राखेर दौडाइएका घोडाहरू, त्यसमाथि दौडिरहेका घोडामाथि एक युवा-युवतीको काँधमा अरू युवा-युवती चढेर बनाइएको २-३ तहको पिरामिड; ती दृश्यहरूले केवल आँखालाई मोहक मात्र बनाएनन्, शरीर नै रोमाञ्चित भयो अनि आङ सिरिङ्ग बनायो ।

अश्वकलाका यी दृश्यहरू देख्दा मलाई लाग्यो- इतिहास, परम्परा र आधुनिकता एउटै मञ्चमा नाचिरहेका थिए । र यो पनि लाग्यो- संस्कृति केवल सङ्ग्रहालय वा भित्तामा मात्र सजिने गौरवको अमूर्त गाथा होइन, यो त अभ्यास, अनुशासन र साहसमा पो जीवन्त रहिरहने रहेछ । घोडा र मानवबिचको त्यो मिलन, आत्मीयता, आस्वाद र समर्पणले साँच्चै तुर्कमेनिस्तानको पहिचान र गौरव झल्काएको अनुभूति भयो ।

ऐतिहासिक स्थल र सांस्कृतिक पहिचान

यात्राको क्रममा आस्गावादवरपरका ऐतिहासिक स्थलहरू अवलोकन गर्ने अवसर पनि हामीले पायौँ । पहिलो गन्तव्य थियो ‘निसा’ (पुरानो निसा र नयाँ निसा) । यो स्थल युनेस्को विश्व सम्पदा सूचीमा सूचीकृत भएको रहेछ र तेस्रो शताब्दी ईसापूर्वको ‘पार्थियन साम्राज्य’ को प्राचीन राजधानी रहिसकेको इतिहास बोकेको रहेछ । निसाका अवशेषहरू, पुराना दरबार, किल्ला, मन्दिर र समाधिस्थलहरूले यहाँको इतिहास र सभ्यताको पहिचान दिइरहेका थिए ।

त्यसपछि हाम्रो भ्रमणको अर्को गन्तव्य थियो ‘तुर्कमेनिस्तान राष्ट्रिय सङ्ग्रहालय’, जुन देशकै सबैभन्दा ठुलो र ऐतिहासिक सङ्ग्रहालय रहेछ । सङ्ग्रहालयमा प्राचीन सभ्यता, निसाका अवशेष, विश्वप्रसिद्ध अखाल-टेक घोडा, तुर्कमेन कार्पेट र राष्ट्रको इतिहासलाई एकै ठाउँमा जीवन्त रूपमा देखाइएको थियो ।

त्यस्तै, हाम्रो यात्राको अर्को अविस्मरणीय स्थल बन्यो ‘तुर्कमेन कार्पेट सङ्ग्रहालय’ । विश्वभर चर्चित तुर्कमेन कार्पेटहरूको सङ्ग्रहले यहाँको सांस्कृतिक र कलात्मक चेतनालाई उजागर गरेको त अवश्य थियो, साथै यसले परम्परा र सौन्दर्यबोधको प्रमाण प्रस्तुत गरिरहेको आभास भयो । कार्पेटको बुनाइ, रङ संयोजन र ज्यामितीय ढाँचा आफैँमा यहाँको सांस्कृतिक पहिचानको अभिव्यक्ति झैँ लाग्थ्यो ।

देखिनेभन्दा फरक संस्कृति

तुर्कमेनिस्तानको स्वतन्त्रतापछि राज्यव्यवस्थाले राष्ट्रिय गौरवलाई अत्यन्त जोड दिएको रहेछ । त्यसको प्रत्यक्ष प्रभाव आस्गावादको वास्तुकलामा देखिन्छ । सङ्गमर्मरले ढाकिएका सरकारी भवनहरू, विशाल स्मारकहरू र खुला चोकहरू हेर्दा लाग्छ यो सहर आफैँ एउटा अलिखित दस्ताबेज हो ।

बाहिरबाट हेर्दा आस्गावाद अत्यन्त आधुनिक देखिन्छ । तर देखिने आधुनिकताभित्र तुर्कमेन संस्कृति अझै जीवित रहेको अनुभूति हुन्छ । परम्परागत पोसाकमा देखिने ज्यामितीय बुट्टा, घोडाप्रतिको सम्मान, परिवार-केन्द्रित जीवनशैली- यी सबैले घुमन्ते सभ्यताको सम्झनाको झल्को दिन्छन् । महिलाहरूको छिनेको कम्मर, एकै आकारमा उठेका नितम्ब र पातलो शरीर भएका एकनासे पुरुषहरू मानौँ कुनै मूर्तिकारले नापजाँच गरेर एउटै स्वरूपमा कुँदेर बनाएको हो !

यहाँ मानिसहरू कम बोल्छन् तर आतिथ्यमा कुनै कमजोरी महसुस हुन दिँदैनन् । चिया पिउँदै गरिने छोटा तर आत्मीय संवाद, आँखामा देखिने शालीनता, अनुहारको मुस्कान र व्यवहारमा झल्किने आत्मसम्मानको भावले त्यहाँको संस्कृति र सभ्यता देखाउँछ ।

मौनता, जो प्रश्न सोध्छ

आस्गावादमा सहर डुल्दा बारम्बार एउटा कुरा भने मनमा आइरह्यो- यो सहर किन यति शान्त छ ? कसैलाई कुनै हतारो नभएको झैँ देखिन्छ । लाग्थ्यो, यहाँ सबै कुरा छ तर कठोर अनुशासनको बन्धनमा चलिरहेको छ । त्यो मौनता डरको उपज हो कि स्थिरताको सङ्केत ? त्यो प्रश्नको स्पष्ट उत्तर मैले पाउन सकिनँ । तर त्यस मौनताले मलाई सोच्न बाध्य बनायो- समृद्धि र स्वतन्त्रताको सन्तुलन कस्तो हुनुपर्छ ? के सेतो रङले सबै कुरा ढाकेपछि जीवनका रङहरू पनि हराउँछन् र ?

रात पर्नासाथ आस्गावाद झन् सुन्दर देखिन्छ । उज्यालो प्रकाश सङ्गमर्मरका भवनहरू, सफा र चम्किला सडकहरू र शान्त चोकहरूमा परेपछि सहरको आकर्षण नै फरक बन्दो रहेछ । बत्तीको प्रकाशमा नुहाइएका संरचनाहरूले सहरलाई स्वप्नलोक झैँ देखाउँदा रहेछन् । तर त्यो सौन्दर्यभित्रको अर्को पाटो पनि रहेछ- चकमन्नता ! जहाँ फाट्टफुट्ट गाडी र मानिसको पातलो उपस्थिति मात्र देखिने रहेछ । सडकहरू चम्किला भए पनि सुनसान देखिन्थे र चोकहरू सुन्दर भए पनि निर्जीव जस्ता देखिन्थे । सहरमा देखिने भिडभाड र कोलाहल नदेखिँदा र नसुनिँदा कता-कता त्यो सुन्दरता अपुरो जस्तो लाग्थ्यो ।

नखुलेको रहस्य

हामी चार जनाको टोलीमा सधैँ एकजना स्थानीय सहयोगी हामीसँग थिए । उनी हामी अवतरण भएदेखि फर्किँदा पनि एअरपोर्टसम्म साथमै रहे । होटेलमा हामीलाई बिहानै उठाउने, कार्यक्रम स्थलमा पुर्‍याउने, कार्यक्रमभरि हाम्रै आसपासमा रहिरहने अनि कार्यक्रम सकिएपछि होटेलसम्म पुर्‍याउने- सबै काम उनका नियमित क्रियाकलाप थिए ।

यति मात्र होइन, हामीले बजार घुम्ने रहर गर्दा बजार र विभिन्न ठाउँहरूमा घुमाउँथे र राति हामी होटेलको कोठामा छिरिसकेपछि मात्र उनी फर्किन्थे । यतिसम्म कि हामी राति निकै अबेरसम्म बियरबारमा बसेर रमाइलो गरिरहँदा पनि उनी हामीलाई कुरेर बसिरहन्थे र होटेलमा छोडेर मात्र उनी फर्किन्थे । उनको गतिविधिले यस्तो रहस्य उत्पन्न भयो कि- उनी हाम्रा सहयोगी मात्र थिए कि सुरक्षाको कारण हाम्रा लागि खटिएका सुराकी ?

फर्कँदा बोकेको अनुभव

आस्गावादबाट फर्कँदा मलाई एउटा सहरको आत्मा बोकेर फर्किएको जस्तो महसुस भएको थियो; जहाँ रुसको छायाबाट बाहिर निस्किएको इतिहास छ, जहाँ सेतो रङभित्र सत्ता र समृद्धि दुवै लुकेका छन् र जहाँ मौनताले पनि आफ्नै भाषा बोल्छ । यो यात्रा मेरा लागि परम्परा धान्दै आधुनिक राष्ट्र निर्माणको इतिहासको पाठ सिक्ने अवसर बन्यो ।

तर केही प्रश्नहरूले भने मनमा डेरा जमाइरहे- के मौनतामा पनि समृद्धि सम्भव छ ? के अनुशासनले स्वतन्त्रताको आवाज दबाउँछ ? वा, के यो तुर्कमेनिस्तानले इतिहासको पीडाबाट सिकेर बनाएको सेतो, स्थिर र आत्मसंयमी बाटो हो ?

मनमा उब्जिएका प्रश्नहरूको उत्तर खोज्ने जमर्को पनि आफैँले गरेँ र निष्कर्ष निकालेँ- समृद्धि सधैँ भिड, गति र कोलाहलमा मात्र हुँदैन; कहिलेकाहीँ समृद्धि मौन, सेतो र अनुशासनमा मुस्कुराइरहेको हुन्छ । आस्गावाद मेरो स्मृतिमा एउटा सुन्दर यात्रा मात्र रहेन, यो आधुनिकता र परम्पराको सहअस्तित्वबारे घोत्लिन बाध्य बनाउने जीवन्त पाठ बनेको छ ।

सेतो सहर आस्गावाद आज पनि मेरो स्मृतिमा सङ्गमर्मरको उज्यालो झैँ चम्किरहेको छ अनि त्यस उज्यालोभित्र लुकेको मौनता झैँ गहिरो । अनि त्यो यात्रा मेरो लागि केवल भौगोलिक दूरी मात्र होइन, एक वैचारिक यात्रा पनि बन्यो ।