Comments Add Comment

धर्म-संस्कार

List Grid
दशैं विशेष : जब रावणले सुनाए लक्ष्मणलाई तीन जीवन–मन्त्र

रावण वास्तवमा एउटा प्रतिक हुन् । अहंकारको प्रतिक, अनैतिकताका प्रतिक, आफ्नो सामाथ्र्य दुरुपयोग गर्नेका प्रतिक । अक्सर प्रतिकात्मक चित्रमा रावणको दश वटा टाउको देखाइन्छ । एउटा व्यक्तिको दश वटा टाउको ? आश्चर्य लाग्न सक्छ । यद्यपी यसको पनि अर्थ छ । उक्त दश वटा टाउकोलाई काम, क्रोध, मोह, लोभ, मद आदि अवगुणको प्रतिक मानिन्छ । […]

नवरात्रको सातौं दिन : उग्र स्वरुपकी सुख दायिनी देवीको पूजा

काठमाडौं । नवदूर्गाको सप्तम रूपको नाम हो कालरात्रि । यी देवीको अति भयावह तथा उग्ररूप रहेको छ। सम्पूर्ण सृष्टिमा यस रूपभन्दा धेरै भयावह अरु केहीपनि छैन भन्ने देखाउनकोलागि कालरात्रिको स्वरुप देखाउने गरिन्छ । तर, यो स्वरुपले मातृत्व भावलाई समेत समेट्ने गरेको छ । यी देवीको यो रुपले ज्ञान र वैराग्य प्रदान गर्ने विश्वास छ । […]

गुप्त रहस्यकी प्रतीक कात्यायनी देवीको पूजा

हाम्रो अगाडि घटित हुनै सबै घटनालाई हामी प्रपञ्च नामले चिन्दछौं । यो ब्रह्माण्डमा भएका सबै बस्तुहरु हामीले देख्न सकिने स्वभावको हुँदैन । जुन कुरा हामी देख्न सक्दैनौं, इन्द्रीयहरुले अनुभव गर्न सक्दैनौं र हाम्रो कल्पनाभन्दा धेरै बाहिर विशाल स्वरुपको छ । त्यो अदृश्य जगतको शासनसत्ता चलाउने देवीको नाम कात्यायनी हो । कात्यायनीको हामीले देख्ने स्वरुप सोही […]

आदिशक्ति दूर्गाको उपासना

वैदिक मान्यताअनुसार यस संसारका सम्पूर्ण प्राणीहरू एउटै परमात्मा वा ब्रह्मका अंश हुन् । तर पनि सनातन परम्पराबाट दीक्षितहरूले आ–आप्mनो आवश्यकता वा रुचिअनुसार विभिन्न देवीदेवताको उपासना गर्दै आएका छन् । जस्तैः धन सम्पत्ति आर्जन गर्न चाहनेले लक्ष्मीको, विद्या आर्जन गर्न खोज्नेले सरस्वतीको, युद्धकला वा साहसिक काम गर्न खोज्नेले कालीको, राज्य व्यवस्थापन गर्नेले नारायणको, सिद्धिका लागि गणेशको, […]

यी नौ औषधिय प्रतिक हुन् नवदुर्गा

अहिले हामी नवदुर्गाको पूजाआजा गरिरहेका छौं । नवरात्र प्रारम्भ भएयताको नौ दिनसम्म विभिन्न स्वरुपमा रहेका दुर्गाको पूजाआजा गरिन्छ । दुर्गालाई शक्तिको प्रतिक मानिन्छ । धार्मिक विश्वास अनुसार माता दुर्गाको भक्ती आरधाना गर्दा हाम्रो संकट नष्ट हुन्छ । त्यसैगरी नवदुर्गाको जुन भिन्न भिन्नै स्वरुप छन्, ति सबैमा औषधिय महिमा पनि जोडिएको छ । नवदुर्गाको नौ औषधि […]

शरदीय नवरात्र सुरु : कुन दिन कुन देवीको पूजा ?

आसुरी शक्तिमाथि दैवी शक्तिको विजयको स्मरणमा मनाइने नवरात्र शनिबारदेखि सुरु भएको छ । एक महिना लामो मलमास शनिबार बिहान १ बजेर ५३ मिनेटमा सकिएसँगै  शारदीय नवरात्रको सुरुवात हुने भएको हो । दूर्ग नाम गरेको ऋषिलाई वध गरेको आधारमा दूर्गा नाम राखिएकी देवीको नौ वटा स्वरूपलाई पूजा गरेर नवरात्र मनाउने गरिन्छ । नवरात्र सकिएपछि देवीले आसुरी […]

नवरात्रि : महत्व र पूजा विधी

नवरात्रि पर्व स्त्री प्रकृति अर्थात देवीमा समर्पित छ । । दुर्गा, लक्ष्मी र सरस्वती स्त्रैण वा स्त्री प्रकृतिका तीनवटा आयमहरुको प्रतिक हुन् । नवरात्रिका क्रममा हरेक दिन यी देवीका अलग अलग नौ रुपको पूजाआजा गरिन्छ । यी देवीहरु हुन्- शैलीपुत्री, व्रम्हाचारणी, चन्द्रघण्टा, कुशमन्दा, स्कन्दमाता, कात्यायनी, कालरात्री, महागौरी र सिद्धिदात्री । यी देवीहरुलाई नवदुर्गाको नामले पुकारिन्छ […]

ईश्वर  निराकार, विकारहित र निर्बाध छन्

धेरै मान्छेले ईश्वर र भगवान्लाई एउटै अर्थमा बुझ्ने गर्छन् । तर यो आफैँमा गलत छ । ईश्वर को हुन् र भगवान् को हुन् भन्ने बारेमा उपनिषद्मा धेरै कुरा उल्लेख गरिएको छ । जस्तो भगवान् भनेको एउटा निश्चित सत्कर्म गरेपछि पुजिने पद हो भने ईश्वर भनेको अजेय, अपरम्पार, अदृश्य आदि विशिष्ट गुण युक्त हुन्छन् । सूर्यको […]

के हो ज्ञानमार्ग ? 

ज्ञानीहरू निरन्तर सत्वमा स्थित रहन्छन् । ज्ञानी को हुन् त ? आफू ज्ञानी हो कि होइन भनी जान्न आफूलाई नै हेरौँ, मन आत्मामा वा आफैंसँग सन्तुष्ट छ कि बाहिर बाहिर भट्किन्छ ? यसबाट नै को कति ज्ञानी छ त्यो थाहा हुन्छ । जो व्यक्ति ज्ञानमार्गमा यात्रा गर्दछ उसले ढिलोचाँडो अवश्य पनि लक्ष्य प्राप्त गर्छ । […]

नमस्कार संस्कार र सूर्य नमस्कारको विज्ञान

हिजोआज कोरोना भाइरसको महामारीका कारण विश्वभरि नै नमस्कारको संस्कार विकास भएको छ । केही समयअघिसम्म भेट्नेबित्तिकै अंकमाल गर्ने पश्चिमा मुलुकले पनि एकअर्कालाई अभिवादन गर्नका लागि नमस्कार गर्ने चलन बसाएका छन् । समग्रमा भन्दा आजकल अभिवादनको संस्कार सबैतिर परिवर्तन हुँदैछ । हामीले किन र कसरी अभिवादन गर्ने भनेर बच्चाहरूलाई विज्ञानसम्मत रूपमा बताउनु आवश्यक हुन्छ । पूर्वीय […]

अध्यात्म ज्ञान : आफ्नो वास्तविक स्वरूपलाई कसरी चिन्ने ?

एकातर्फ नास्तिक मान्छेहरू भौतिक शरीर रहुन्जेलको सुखलाई नै वास्तविक सुख मान्छन् भने आध्यात्मिक मान्छेको सोचाइ फरक हुने गर्छ । अध्यात्मले जहिले पनि कर्म के हो ? असल र खराब कार्यको फल यही लोकमा मात्रै सीमित नभएर अर्काे जन्मसँग समेत जोडिएको भन्दै कुनै पनि लालसाले अर्काे जन्मको बन्धनमा हामीलाई फसाउने बताउने गर्छ । जबसम्म हामी कर्मको […]

ब्रह्माण्डीय ऊर्जा र मान्छेको जीवनमा वास्तुको प्रभाव

काठमाडौं । आदिकालदेखि सुरु भएको वास्तु कला कति विज्ञान सम्मत होला ? पछिल्लो समय नास्तिक समाजमा समेत जरो गाढेको वास्तु विज्ञानमा कसरी दिशा र कोणको अध्ययन गरिन्छ होला ? सामानयतया मान्छेले घर बनाउँदा पूर्व र पश्चिमी भागमा घरको झ्याल राख्ने गर्छन् । पश्चिमतर्फभन्दा पूर्वतर्फ त झ्याल या ढोका बनाउनु अनिवार्य जस्तै मानिन्छ किन होला ? […]

गीता दर्शन : असुरी स्वभाव भएका व्यक्तिको पतन

मान्छेको सोंच–चिन्तन अनुसार उनीहरुको वर्गिकरण गर्न सकिन्छ, कुन व्यक्ति निच र कुन व्यक्ति श्रेष्ठ । सोच्ने तौर–तरिका र ढंग अनुसार नै उनीहरुको व्यवहार र स्वभाव पनि निर्माण हुन्छ । अतः स्वभाव, प्रवृत्ति र व्यवहार नै मान्छेलाई चिन्ने आधार हुन् । कुन व्यक्ति कस्तो भन्ने कुरा उनीहरुको स्वभाव र व्यवहारमा नै स्पष्ट झल्कन्छ । कोही अत्यान्तै […]

मलमासमा के गर्न हुन्छ, के हुँदैन ?

काठमाडौं । अधिकमास अर्थात् पुरुषोत्तम मास शुक्रबारदेखि सुरु हुँदैछ । असोज २ गतेदेखि कात्तिक १ गतेसम्म मलमास चल्नेछ । एक चान्द्रमासभरि कुनै पनि शुभकर्म गर्न नमिल्नेगरि सुरु भएको पुरुषोत्तम मासकै कारण यस वर्षको दशैं–तिहार पछि सरेको छ भने सोह्रश्राद्ध केही अघि सरेको छ । सौरमास र चान्द्रमासको महिनालाई समायोजन गर्नको लागि सामान्यतया २ वर्ष, ८ […]

मलमासको पौराणिक महत्व के छ ?

यसपाली असोज दुई गते सुक्रबारदेखि आगमी ३० गतेसम्म मलमास अर्थात अधिकमास परेको छ । मासको अर्थ महिना हो । खासमा यसको नाम मलमास नभएर अधिक मास हो । यसलाई पुरुषोत्तम मास पनि भनिन्छ । पञ्चांग गणनाको सूर्यमानअनुसार वर्षमा ३६५ दिन, १५ घडी, ३१ पला र ३० विपला हुन्छ जब कि चन्द्रमान अनुसार वर्षमा ३५४ दिन, […]

विश्वकर्मा पूजाको आध्यात्मिक महत्व

हरेक वर्ष कन्या संक्रान्तिको दिनमा अर्थात १७ सेप्टेम्बरमा विश्वकर्मा पूजा गरिन्छ । यो दिन भगवान विश्वकर्माको जन्म भएको थियो यसैले यस दिनलाई विश्वकर्मा जयन्ती पनि भनिन्छ । नेपाल लगायत भारतमा विश्वकर्मा पूजा उल्लासपूर्ण तरिकाले मनाइन्छ । यसैले विश्वकर्मा पूजाको दिन उद्योग, कलकारखाना र हरेक किसिमका मेसिनहरुको पूजाआजा गरिन्छ । यो पूजा सबै कलाकार, शिल्पकार र […]

नीति कथा : अन्धेरी नगरी, चौपट राजा

उहिलेको कुरा हो । कोशी नदीको किनारमा एक सन्त आफ्ना शिष्यकासाथ कुटी बनाएर बस्थे । दुबैको धेरैजसो समय भजन कीर्तन, ईश्वरको आराधानामा बित्दथ्यो । एक पटक दुबैजना देशको भ्रमणमा निस्किए । गुरु–शिष्य घुम्दैफिर्दै एक अनौठो राज्यमा पुगे । त्यहीँ एउटा बगैंचामा कुटी बनाएर बसे । गुरुले शिष्यलाई एक रुपैयाँ दिएर भने, ‘बजारमा गएर केही राम्रो […]

कस्ता व्यक्ति पुरुषार्थी कहलिन्छन् ?

वर्तमान समजमा अकुत धन–दौलतको स्वमी बनेर, कनीकुथी विद्वता प्रदर्शन गरेर, बलजफ्ती शक्ति आर्जन गरेर कतिपय व्यक्ति आफुलाई पुरुषार्थी सावित गर्न खोजिरहेका हुन्छन् । तर, लोभ एवं भयबाट मुक्त, कर्तव्यनिष्ठ, सत्यवादी, दुःख सहने, विनयी, कार्यकौशल भएका, सहासी, धैर्यवान् व्यक्तिलाई शास्त्रहरुमा पुरुषार्थी भनी व्याख्या गरिएको छ । हाम्रा शास्त्रहरुले पुरुषार्थीको व्याख्या फरक ढंगले गरेको छ । श्रीमद्भागवत […]

महाभारतको प्रसंग : बालबालिकाका लागि प्रेरणादायी कुरा

महाभारत एक साहित्यिक महाकाव्य हो र यसले हिन्दु पौराणिक कथा र दार्शनिक कथाहरूको वर्णन गरेको छ । यसमा रहेका विभिन्न कथा र पात्रहरू बच्चाका लागि समेत राम्रो शिक्षा एवं प्रेरणाको स्रोत बन्न सक्छन् । वास्तवमा यो ज्ञानको भण्डार हो जुन धेरै पुस्तासम्म चल्दै आएको छ । यसमा धेरै कथाहरू छन्, जसले नैतिकता र आचरण सिकाउँछ […]

अध्यात्मको चरम पद के हो ?

एउटा मान्छे जन्मिन्छ, ५ वर्षसम्मको उमेर उसलाई आफ्नो सामान्य शारीरिक विकासको लागि नै आवश्यक हुन्छ । ५ वर्ष पुग्दा नपुग्दै उसको विद्यालय जीवन सुरु हुन्छ । त्यसपछि विद्यालयमा स्तरको संघर्षमा ऊ लाग्छ । दोस्रो भए पहिलो हुने लोभ, पहिलो भए अझ उत्कृष्ठ हुने आशैआशामा उसको विद्यालय जीवन सकिन्छ । त्यसपछि ऊ रोजगारीमा लाग्न थाल्छ । […]

स्वामी विवेकानन्द : पूर्वीय दर्शनका कुशल व्याख्याता 

सन् १८९३ को सेप्टेम्बर ११ को दिन अमेरिकाको सिकागोमा विश्वभरिका विभिन्न धर्मका धार्मिक चिन्तकहरूको  भेला हुँदै थियो । सबै धर्मका गन्यमान्य व्यक्तित्वलाई आफ्नो धर्मको विषयमा चर्चा गर्नको लागि बोलाइएको थियो । भारतबाट हिन्दु धर्मको विषयमा बोल्नको लागि असामान्य रूपमा गेरुवस्त्र धारण गरेर अमेरिका पुगेका थिए । झट्ट हेर्नेले उनलाई त्यो चामत्कारिक भाषणको लायक सम्झने गरेका […]