Comments Add Comment

धर्म-संस्कार

List Grid
हितोपदेश : कुन कुरामा गोपनियता अपनाउनु पर्छ ?

हाम्रा पूर्विय शास्त्र चणक्य नीति, विदुर नीति, भीष्म नीति लगायत हितोपदेश आदिमा हाम्रो जीवनको ज्ञान, नीति र धर्मको शिक्षा दिइएको छ । त्यहीबाट हामीले केही कुरा यहाँ उल्लेख गरेका छौं, जो अर्को व्यक्तिबाट गोप्य राख्नुपर्छ । भनिन्छ नि, आफ्ना हितैषीलाई एवं एकदमै मिल्ने साथीलाई पनि जीवनका सबै गोपनियता खुलाउनु हुँदैन । किनभने भोलिका दिनमा ति […]

कतिजना थिए वेदव्यास ? महाभारतका रचयिता र वेदका विभाजक एउटै हुन् ?

वेदव्यासको नाम सुन्ने वित्तिकै धेरै दोधारमा पर्छन् कि वेदको विभाजन गर्ने एकजना वेदव्यास, वेदान्त दर्शनका रचयिता अर्को वेदव्यास, महाभारतको रचयिता जस्ता महान् ग्रन्थहरुको रचना गर्ने वेदव्यास आखिर एउटै हुन् कि फरक हुन् ? यदि एउटै वेदव्यासले यी सबै काम गरेका हुन् भने यी फरक समयमा लेखिएका ग्रन्थ लेख्न कसरी सम्भव भयो ? भन्ने जिज्ञासा धेरैमा […]

मीराबाई : काल्पनिक पात्रमाथिको अद्भुत प्रेमका कारण चर्चित पात्र

मीराबाई हिन्दु आध्यात्मिक कवयित्री थिइन् । जसले भगवान् श्री कृष्णप्रति समर्पित भजन उत्तर भारतमा धेरै लोकप्रिय छन् । भजन वा स्तुतिको रचना गरेर आमजनमा भगवान्को नजिक पुर्‍याउनको लागि मीराबाईको स्थान सबैभन्दा उच्च रहेको छ। भक्तिवादी धारामा मीराको स्थान सबैभन्दा उच्च छ। मीराको जन्म एक राजपूत परिवारमा भएको थियो । उनी राजपूत राजकुमारी थिइन् । उनले […]

चान्द्रमास अनुसार वैशाख सुरु, शास्त्रीय मान्यतामा यस्तो छ महत्व

मंगलबारदेखि चान्द्रमासको वैशाख महिना सुरु भएको छ । सौर्यमास अनुसार १४ दिनअघि नै यो महिना सुरु भएको भए पनि चान्द्रमास अनुसार मंगलबारदेखि मात्रै यसको सुरुवात भएको हो । यही दिन काठमाडौंको २२ धारामा मेला पनि लाग्ने गर्छ । तर यो वर्ष कोरोना महामारीका कारण यो मेला पनि औपचारिकतामा मात्रै सीमित हुने आयोजकले जनाएका छन् । […]

आज चैत्र पूर्णिमा, यसको महत्व अरूभन्दा फरक किन ?

पूर्णिमा उपवास प्रत्येक महिना आउँछ तर सनातन धर्ममा चैत्र पूर्णिमाको विशेष महत्त्व छ । चैत्र महिनाको शुक्लपक्षको पूर्णिमा तिथिलाई चैत्र पूर्णिमा भनिन्छ । चैत्र विक्रम संवतको पहिलो महिना हो, त्यसैले यसलाई पहिलो चन्द्र महिना पनि भनिन्छ । चैत्र पूर्णिमा पनि भाग्यशाली पूर्णिमा मानिन्छ । भनिन्छ कि यस दिन उपवास बस्नाले इच्छा पूरा हुनुका साथै भगवानबाट […]

महाभारतको प्रसंग : युधिष्ठिरको कालमाथिको विजय !

महाभारतको युद्ध सकिएको थियो । महाराज युधिष्ठिर राजा बनिसकेका थिए । आफ्ना चार भाइहरूको सहयोगमा उनले राजकाज चलाउँदै आएका थिए । राज्य सञ्‍चालनमा पाँचै दाजुभाइको समान अधिकार र सक्रियता थियो । कोही दु:खी सहयोगको लागि आयो भने उसलाई सहयोग गर्ने गर्थे । राज्यमा हाँसिखुसी थियो । एकदिन युधिष्ठिर राजभवनमा बसेर मन्त्रीहरूसँग कुरा गरिरहेका थिए । […]

ज्योतिषशास्त्र : ग्रहको पनि बाल, युवा र वृद्धावस्था हुन्छ ?

वैदिक ज्योतिषमा ग्रहहरूको धेरै प्रकारबारे वर्णन गरिएको छ। यी अवस्थाहरू ग्रह वा विभिन्न अन्य शक्तिहरुको गति र अवस्थामा आधारित हुन्छन् । यी अवस्थाहरूमध्ये सबैभन्दा बलियो ग्रहको अवस्था युवावस्था हो भने सबैभन्दा कमजोर अवस्था बालावस्था हो । निष्कृय अवस्था मृतावस्था हो । बालादि अवस्थामा उही राशि चक्रमा रहेको ग्रहको बल र विषम राशि चक्रमा रहेको ग्रहको […]

महाप्रेत पन्छाउन शिलान्यासको चलन, किन पुजिन्छ ५ वटा ढुंगा ?

हरेक कामको सुरुवात गर्नुअघि शिलाको पूजा गरेर शिलान्यास गरेको सबैतिर देखिन्छ । ठूलाठूला आयोजनाको शिलान्यासको त ठूलै समाचार पनि बन्छ । तर यो शिलान्यासमा पूजा कसको गरिन्छ र यसको प्रतीक के हो ? भन्ने विषय खासै बाहिर आउँदैन । पहिले पञ्चशिलासँगै ब्रह्मा, विष्णु र रुद्रको पूजा गर्ने गरिन्छ । घर धेरै समयसम्म टिकोस् भनेर गरिने […]

विष्णुका पूर्णावतार श्रीराम : १० अवतारको प्रयोजन के-के थियो ?

भगवान रामलाई भगवान विष्णुको अवतार मानिन्छ। विष्‍णुको पूर्णावतार, अंशावतार र आवेशावतारमध्ये श्रीराम पूर्णावतार हुन् । हिन्दु शास्त्रका अनुसार विभिन्न अवतारहरूको सुरुवात छुट्टाछुट्टै कारणले हुने गर्छ । संसारमा नयाँ धर्मको उद्घाटन गराउन होस् या अत्यधिक पापी व्यक्तिलाई तह लगाउन पनि भगवानहरूले अवतारको स्वरूप लिन्छन् भन्ने मान्यता राखिन्छ । विष्णु जगतको स्थितिकर्ता भएकोले यसमध्ये धेरै अवतार विष्णुकै […]

चैते दशैं : चार दशैंमध्ये कति छ यसको महत्व ?

आज चैत्र शुक्ल अष्टमी अर्थात् चैते दशैं । वसन्तीय नवरात्रको आठौं दिन धुमधामका साथ देशभर चैतेदशैं मनाइँदैछ । यो शारदीय नवरात्रपछिको सबैभन्दा ठूलो दशैं हो । संस्कृतिविद् विनोदराज शर्माका अनुसार एक वर्षमा मनाइने ४ किसिमको दशैं आफैँमा ठूलो र छुट्टै महत्वको हुन्छ । तर पनि समाजमा हुने आस्थाका आधारमा यसलाई शारदीय नवरात्र पछिको दशैंको रूपमा […]

अश्वमेध यज्ञ : दिग्विजयसँग सम्बन्धित एक राजनीतिक यज्ञ

अश्वमेध यज्ञलाई वैदिक यज्ञहरूको बीचमा महत्त्वपूर्ण स्थान दिने गरिएको छ । यो महाक्रतुहरूमध्ये एक हो । ऋग्वेदमा अश्वमेध यज्ञसँग सम्बन्धित दुईवटा मन्त्रहरू छन् । शतपथ ब्राह्मणमा यसको विस्तृत विवरण पाइन्छ। तैत्तेरिय ब्राह्मण, कात्यायनीय स्रोतसूत्र, आपस्तम्ब, आश्वलायन र शंखायन जस्ता ग्रन्थअरूमा पनि यसको बारेमा उल्लेख गरिएको छ । महाभारतमा महाराज युधिष्ठिरले कौरवमाथि विजय हाँसिल गरेपछि पापबाट […]

राज्यारोहणको समयमा युधिष्ठिरलाई कसले दिएका थिए मृत्युवरणको सुझाव ?

महाभारतमा रहेका हरेक पात्रलाई कुनै न कुनै ज्ञान दिनका लागि प्रयोग गरिएका हुन्छन् । यी सबै पात्रको कथालाई छुट्टाछुट्टै हिसाबले व्याख्या गर्दा पनि यसबाट कुनै न कुनै ज्ञान प्राप्त हुन्छ । यिनै पात्रमध्ये एक हुन् चार्वाक राक्षस । चार्वाक राक्षस दुर्याेधनका परममित्र थिए । जसका कारण उनले युधिष्ठिरको राज्यारोहणको समयमा ज्ञानीको भेषमा गएर दुर्याेधनलाई बन्धुको […]

बाइबलमा समेटिएका केही जीवन उपयोगी ज्ञानहरू

बाइबल इसाई धर्मको मूल ग्रन्थ हो । यस धर्मशास्त्रलाई धेरै इसाईहरू परमेश्वर ले दिएको पवित्र शास्त्र मान्छन् । यो ग्रन्थ विश्वमा सबैभन्दा धेरै भाषामा अनुवाद भएको पुस्तक पनि हो । यो पुस्तक पहिले हिब्रु, आरमाइक् र ग्रीक भाषामा लेखिएको थियो । इसाई धर्मावलम्बीहरू यही ग्रन्थलाई आफ्नो आदर्श मान्ने गर्छन् । त्यही बाइबलमा समेटिएका केही जीवन […]

जैन धर्मका प्रवर्तक महावीरका १० अनमोल वचन

पूर्वीय दर्शनमा ९ किसिमका दर्शनहरू रहेका छन् । एकातर्फ वेदलाई प्रमाण मान्ने हिन्दु धर्मसँग सम्बन्धित रहेका ६ दर्शनहरू रहेका छन् भने अर्कोतर्फ बौद्ध धर्म र जैन धर्मसँग सम्बन्धित नास्तिक दर्शनहरू छन् । यही नास्तिक दर्शनमध्येको एक हो बर्द्धमान महावीरले प्रतिपादन गरेको जैन दर्शन । जैन धर्ममा पनि दुई सम्प्रदायहरू छन् । पहिले दिगम्बर अर्थात् ४ […]

इस्लाम धर्म : यस्ता ८ प्रकारका व्यक्ति जकात(दान) लिन योग्य मानिन्छ

इस्लाम धर्ममा पाँच किसिमका अरकानहरू रहेका हुन्छन् । अरकान भनेको स्तम्भ वा जग भन्ने अर्थमा हुन्छ । जसमा आधारित भएर नै इस्लाम धर्मको ढाँचा निर्भर रहेको हुन्छ । ती ५ अरकान निम्नानुसार रहेका छन् । १‍ शहादत २ सला ३‍ जकात ४ सौम ५ हज शहादत : शहादतको बारेमा जानकारी राख्नु हरेक इस्लाम धर्मावलम्बीहरूको लागि […]

याज्ञवल्क्य स्मृति : साम, दाम, दण्ड र भेद कस्तो ठाउँमा प्रयोग गर्ने ?

याज्ञवल्क्य ऋषिद्वारा लिखित ग्रन्थ हो याज्ञवल्क्य स्मृति । उक्त स्मृतिमा राजनीति, समाज र व्यक्तिको दैनिकी बारेमा समेत विभिन्न सुझाव दिइएको छ । लोकाेक्तिमा समेत चर्चित रहेको साम, दाम (दान), दण्ड र भेदको नीति पनि याज्ञवल्क्यले आफ्नो स्मृति ग्रन्थमा उल्लेख गरेका छन् । उनले यसलाई चार प्रकारको राजनीतिक उपायको रुपमा उल्लेख गरेका छन् । कुनै पनि […]

श्रीमद्भगवत गीताका मन छुने भनाईहरु, जसले हाम्रो सोच्ने शैली बदल्छ

श्रीमद्भगवत गीता पूर्विय दर्शनको सर्वश्रेष्ठ ग्रन्थ मानिन्छ । यसले मान्छेलाई सही दिशा मार्गदर्शन गर्छ र गलत बाटोमा हिँड्नबाट बचाउँछ । यसमा जुन उपदेश छ, त्यो भगवान श्रीकृष्णले स्वयम् कुरुक्षेत्रको युद्धका क्रममा अर्जुनलाई बताएका थिए । जब महाभारतको युद्ध सुरु हुँदै थियो, अर्जुन युद्ध गर्न चाहिरहेका थिएनन् । तब भगवान श्री कृष्णले अर्जुनलाई धर्म र कर्मको […]

गुरुकुल शिक्षा : गहिराइमा जीवनको ज्ञान, मौलिक परीक्षा शैली

झट्ट गुरुकुलको अवधारणा सुन्नेले यो धर्मशास्त्र सिकाउने केन्द्रको रुपमा बुझ्ने गर्छन् । तर गहिराइमा बुझ्दा गुरुकुलको दुनियाँ सामान्य बुझाइभन्दा निकै गहिरो छ । यहाँ त धर्मशास्त्र कम र व्यावहारिक ज्ञानलाई बढी महत्व दिइन्छ, जुन व्यक्तिको इच्छा र उसको क्षमताका आधारमा पहिचान गरिन्छ । कोही व्यक्ति आयुर्वेदिक ज्ञानको लागि इच्छुक छ भने उसलाई सामान्य भाषाको ज्ञान […]

वैदिक वाङ्मयमा नृत्यको स्थान : कसरी उत्पत्ति भयो ‘नाट्यवेद’ ?

नृत्यको चलन वैदिककाल भन्दा पहिले पनि उत्पत्ति भएको प्रमाण यजुर्वेदमा पाउन सकिन्छ । हामीले भारत वर्षको आदि ग्रन्थको रूपमा वेदलाई मान्छौं र यो चार भागमा विभाजित रहेको र यो अपौरुषेय रहेको कुरा धेरैले मान्ने गर्छन् । सामवेदले संगीतको उत्पत्ति गरेको मानिन्छ । तर वैदिक वाङ्मयको उद्धरणबाहेक यदि तपाईंले यस विषयलाई अन्वेषणात्मक दृष्टिकोणबाट पछ्याउनु भयो भने […]

वेदमा उल्लेखित १० जीवन उपयोगी ऋचा एवं‌ श्लोकहरू

सामान्य भाषामा वेदको अर्थ हो, ज्ञान । वेद पुरातन ज्ञान विज्ञानको अथाह भण्डार हो । के भनिन्छ भने, यसमा मान्छेको हरेक समस्याको समाधान छ । वेदमा ब्रम्हा, देवता, ब्रम्हान्ड, ज्योतिष, गणित, रसायन, औषधि, प्रकृति, खगोल, भूगोल, धार्मिक नियम, इतिहास, रीति रिवाज आदि सबै विषय संग्रहित छ । अग्नि, वायु, आदित्य र अंगिराले तपस्या गरे र […]

सप्तर्षि परिचय : कृषि कर्मका योजनाकारदेखि संगीतका शिरोमणिसम्म !

नेपाली समाजमा गोत्रको प्रचलन अहिलेसम्म पनि धेरैले मान्दै आउने संस्कारमध्ये एक हो । ती सबै गोत्रहरू कुनै न कुनै ऋषिको नामबाट राखिएको छ । अर्थात् तिनै ऋषिको सन्तानको रूपमा गोत्रको चलन बसालिएको हो । हामीले सात जना ठूला ऋषिहरूको समूहलाई सप्तर्षि भनेर चिन्ने गर्छौं । यी सात जनाको सूचीमा न त वेद संकलन गरेको श्रेय […]