नेपाली राजनीतिलाई युवा पुस्ताले दिएको नयाँ मोड

नेपालको राजनीतिक इतिहास परिवर्तन, संघर्ष र जनआन्दोलनहरूको एउटा लामो र बलिदानीपूर्ण यात्राबाट निर्माण भएको छ, जहाँ हरेक कालखण्डका मोडहरूमा युवा शक्तिको भूमिका मेरुदण्डका रूपमा रहेको देखिन्छ। २००७ सालको राणाशासन विरुद्धको प्रजातान्त्रिक आन्दोलनदेखि, २०४६ सालको निर्दलीय पञ्चायत विरुद्धको जनआन्दोलन र २०६२/६३ को ऐतिहासिक जनआन्दोलनसम्म आइपुग्दा युवाहरूले सधैं अग्रपङ्क्तिमा उभिएर तानाशाहीतन्त्र विरुद्ध धावा बोलेका थिए।

लोकतन्त्रको स्थापना, संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रको घोषणा र समावेशी संविधान निर्माण जस्ता युगान्तकारी उपलब्धिहरूमा नेपाली युवाहरूको रगत र पसिनाको मूल्य अमूल्य छ, तर इतिहासको एउटा तितो यथार्थ के रह्यो भने आन्दोलनको राँको बाल्ने र सडक तताउने युवाहरू कहिल्यै सत्ता सञ्चालन र नीति निर्माणको निर्णायक कुर्सीमा पुग्न सकेनन्। उनीहरू प्रायः राजनीतिक दलका “आन्दोलनकारी दस्ता” वा सत्ता प्राप्तिका “सारथि” मात्र बने, तर मुलुकको भविष्य कोर्ने “निर्णायक चालक” बन्ने अवसरबाट सधैं वञ्चित गरिए। यही कारणले गर्दा नेपाली राजनीतिमा दशकौंसम्म एउटै अनुहार र पुरानो पुस्ताको एकाधिकार एवं प्रभुत्व कायम रह्यो, जसले गर्दा राजनीतिमा नयाँ विचार, प्रविधि र उत्साहको खडेरी देखिन थाल्यो। तर पछिल्ला केही वर्षमा नेपाली राजनीतिको क्षितिजमा एउटा फरक र आशालाग्दो तरंग देखा परेको छ।

युवाहरू अब केवल झण्डा बोक्ने कार्यकर्ता वा नारा लगाउने भीड मात्र नभई, नीति निर्माणको थलो र नेतृत्व तहमा हस्तक्षेपकारी उपस्थितिका साथ प्रवेश गर्न थालेका छन्। यो परिवर्तनले नेपाली राजनीतिलाई केवल पात्र परिवर्तनको दिशामा मात्र होइन, बरु एउटा नयाँ वैचारिक र संस्कारगत मोडतर्फ डोर्‍याउन थालेको छ, जसले राजनीति भित्रैबाट शुद्धीकरण र रूपान्तरणको ठोस सम्भावनालाई बलियो बनाएको छ।

विगत केही वर्षदेखि नेपाली राजनीतिमा देखिएको यो परिवर्तन सामान्य सहभागिता मात्र नभएर एउटा सशक्त र प्रभावकारी हस्तक्षेप हो, जसको जग देशभित्र व्याप्त राजनीतिक असन्तुष्टि, बढ्दो भ्रष्टाचार, विकासको कछुवा गति र पुराना नेताहरूको असान्दर्भिक भइसकेको कार्यशैलीमा अडिएको छ। लामो समयसम्म एउटै नेतृत्वले शासन सत्ता सम्हाल्दा र डेलिभरीमा चुक्दा विशेषगरी नयाँ पुस्तामा राजनीतिप्रति गहिरो वितृष्णा र उदासीनता फैलिएको थियो। धेरै युवाले राजनीतिलाई फोहोरी खेल र व्यक्तिगत स्वार्थसिद्ध गर्ने थलोका रूपमा बुझ्न थालेका थिए, जसले गर्दा ऊर्जाशील जनशक्ति विदेश पलायन हुन बाध्य भयो। तर यही चरम निराशा र आक्रोशको बीचबाट एउटा नयाँ राजनीतिक चेतनाको प्रस्फुटन भयो, जसले “परिवर्तनका लागि राजनीतिमा छिर्नै पर्छ” भन्ने मान्यतालाई स्थापित गर्‍यो।

युवाहरूले अब पुरानो राजनीतिक सिन्डिकेट र पारिवारिक विरासतलाई चुनौती दिन थालेका र वैकल्पिक राजनीतिको खोजी तीव्र पारेका छन्। दशकौंदेखि नेपाली राजनीति केही सीमित शीर्ष नेताहरूको मुठ्ठीमा कैद जस्तो देखिन्थ्यो, जहाँ दलभित्र आन्तरिक लोकतन्त्रको अभाव र नेतृत्व हस्तान्तरणको प्रक्रिया अत्यन्तै सुस्त थियो। राजनीतिक दलहरू भित्रै मौलाएको गुटबन्दी, नातावाद, कृपावाद र पदको छिनाझपटीले आम जनतामा निराशाको पराकाष्ठा पुर्‍याएको बेला २०७९ सालको स्थानीय तहको निर्वाचन र त्यसपछिका संसदीय निर्वाचनहरूले नेपाली राजनीतिको दिशा नै बदलिदिए। मतदाताहरूले परम्परागत दलीय घेराभन्दा माथि उठेर नयाँ अनुहार, नयाँ सोच र भिजन भएका उम्मेदवारहरूलाई विश्वास गर्न थाले, जसले गर्दा नेपाली राजनीतिमा युवा पुस्ताको प्रवेश एउटा बाढीका रूपमा देखा पर्‍यो।

स्थानीय तहको निर्वाचनले यो परिवर्तनको सबैभन्दा ठूलो र स्पष्ट संकेत दियो, जब काठमाडौं महानगरपालिकामा बालेन शाह र धरान उपमहानगरपालिकामा हर्क साम्पाङ जस्ता स्वतन्त्र उम्मेदवारहरूको उदय भयो। उनीहरूको विजय केवल एउटा चुनावी जित मात्र थिएन, यो त स्थापित दलहरूको कार्यशैली र अहंकार विरुद्धको मौन विद्रोह थियो। उनीहरूले कुनै ठूलो राजनीतिक संगठन र आर्थिक स्रोत विना नै केवल स्पष्ट भिजन, कार्ययोजना र जनतासँगको प्रत्यक्ष संवादका भरमा चुनाव जित्न सकिन्छ भन्ने प्रमाणित गरिदिए। यसले देशभरका युवाहरूमा “हामी पनि राजनीतिमा आएर प्रणाली परिवर्तन गर्न सक्छौं” भन्ने गहिरो आत्मविश्वास र ऊर्जा पैदा गर्‍यो। त्यसैगरी, पछिल्लो प्रतिनिधिसभा निर्वाचनले त यो लहरलाई राष्ट्रिय स्वरूप नै प्रदान गर्‍यो। राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा) जस्ता नयाँ शक्तिहरूको आकस्मिक उदय र विभिन्न पार्टीका युवा उम्मेदवारहरूको जितले पुराना र स्थापित दलहरूलाई आफ्नो अस्तित्व रक्षाका लागि समेत आत्मसमीक्षा गर्न बाध्य तुल्याएको छ।

२०८२ फागुन २१ गते सम्पन्न निर्वाचनको परिणामले त झन् नेपाली मतदाताको मनोविज्ञानमा आएको व्यापक फेरबदललाई छर्लङ्ग पारेको छ। अबको मतदाता केवल पार्टीको झण्डा वा पुर्खाको योगदानका आधारमा मतदान गर्ने पक्षमा छैनन्; उनीहरू त उम्मेदवारको व्यक्तिगत योग्यता, इमानदारी, शैक्षिक पृष्ठभूमि र डेलिभरी गर्ने क्षमतालाई तौलन थालेका छन्। यो परिवर्तनले नेपाली राजनीतिमा एउटा नयाँ मानक स्थापित गरेको छ, जहाँ काम नगर्ने नेताहरूलाई जनताले जुनसुकै बेला तिरस्कार गर्न सक्छन् भन्ने सन्देश प्रवाह भएको छ।

युवा पुस्ताको यो बढ्दो प्रवेशसँगै राजनीतिक एजेन्डाहरूमा पनि आधारभूत परिवर्तन महसुस गर्न सकिन्छ। पुराना पुस्ताका नेताहरूले प्रायः जेलनेलको इतिहास, सशस्त्र संघर्ष र त्यागका कथाहरू सुनाएर जनमत बटुल्ने प्रयास गर्थे, तर नयाँ पुस्ताका नेताहरू “परिणाममुखी राजनीति” (रिजल्ट ड्रिभन पोलिटिक्स) लाई आफ्नो मूलमन्त्र मान्छन्। उनीहरूका लागि केवल लोकतन्त्रको कुरा गर्नु पर्याप्त छैन, बरु त्यो लोकतन्त्रले आम नागरिकको जीवनमा कस्तो सुधार ल्यायो भन्ने कुरा मुख्य हो। सुशासन, भ्रष्टाचार नियन्त्रण, पारदर्शिता र उत्तरदायित्व नयाँ पुस्ताका प्रमुख एजेन्डा बनेका छन्। लामो समयदेखि नीतिगत भ्रष्टाचार र बिचौलियाहरूको चंगुलमा फसेको नेपाली राज्य संयन्त्रलाई ट्रयाकमा ल्याउन युवाहरूले संसद्देखि सडकसम्म बुलन्द आवाज उठाइरहेका छन्। उनीहरू सरकारी निर्णय प्रक्रियालाई प्रविधिमैत्री र पारदर्शी बनाउन जोड दिन्छन्, ताकि भ्रष्टाचारका छिद्रहरू बन्द हुन सकून्।

आजको डिजिटल युगमा प्रविधिको प्रयोगलाई शासन व्यवस्थाको अभिन्न अंग बनाउन युवा नेतृत्वले गरेको पहल सराहनीय छ। ई-गभर्नेन्सको अवधारणा, सरकारी सेवाहरूको अनलाइन विस्तार र प्रशासनिक झन्झटको अन्त्य उनीहरूको प्राथमिकतामा छ, जसले गर्दा सर्वसाधारणले घरमै बसेर राज्यको सेवा पाउन सकून् र बिचौलियाको भर पर्नु नपरोस्। यसका साथै, शिक्षा र स्वास्थ्य जस्ता मौलिक हकहरूलाई व्यापारिक वस्तुबाट हटाएर गुणस्तरीय र पहुँचयोग्य बनाउन युवा नेतृत्वको चासो बढेको छ। देशको श्रमशक्ति विदेश पलायन भइरहेको अवस्थामा स्वदेशमै उद्यमशीलताको विकास र रोजगारी सिर्जना गर्ने आर्थिक एजेन्डामा युवाहरूले नयाँ दृष्टिकोण अघि सारेका छन्।

यद्यपि, युवाहरूको यो उत्साहजनक प्रवेशका बीचमा चुनौतीका चाङहरू पनि उत्तिकै छन्। नेपालको राजनीतिक र प्रशासनिक संरचना अझै पनि परम्परागत र नोकरशाही सोचबाट ग्रसित छ, जहाँ नयाँ विचारलाई सहजै स्वीकार गर्ने वातावरण छैन। स्थापित दलहरूभित्रको पदसोपान (हाइर्‍यार्की) यति कडा छ कि सक्षम युवाहरूलाई पनि निर्णायक तहमा पुग्न वर्षौं कुर्नुपर्ने वा नेतृत्वको चाकडी गर्नुपर्ने बाध्यता अझै विद्यमान छ। कतिपय अवस्थामा युवाहरूलाई केवल सजावटका वस्तु वा भोटबैंकका रूपमा मात्र प्रयोग गर्ने खतरा पनि रहन्छ। अर्कोतर्फ, राजनीतिमा केवल जोश र ऊर्जा भएर मात्र पुग्दैन, यसका लागि गहिरो अध्ययन, कानूनी प्रक्रियाको ज्ञान, कूटनीतिक चातुर्य र धैर्य पनि आवश्यक हुन्छ। अनुभवको कमीले गर्दा कहिलेकाहीं आवेशमा गरिने निर्णयहरूले प्रत्युत्पादक नतिजा दिन सक्छन्।

त्यस्तै, वर्तमान समयमा “पपुलिजम्” अर्थात् सस्तो लोकप्रियताको मोह अर्को ठूलो चुनौतीका रूपमा देखा परेको छ। सामाजिक सञ्जालमा देखिने क्षणिक वाह्‌वाहीका लागि गरिने निर्णयहरूले दीर्घकालीन राष्ट्रिय हितलाई असर गर्न सक्छन्। त्यसैले, युवा नेतृत्वले लोकप्रियताको सस्तो बाटोभन्दा पनि संस्थागत सुधार र दिगो नीतितर्फ ध्यान केन्द्रित गर्नु अनिवार्य छ। उनीहरूले आफूलाई केवल “फेसबुक र टिकटक” का नेताका रूपमा मात्र सीमित नराखी, ग्राउन्डमा काम गर्ने र प्रणाली बदल्ने नेताका रूपमा स्थापित गर्नुपर्ने ठूलो कार्यभार छ।

निष्कर्षमा भन्नुपर्दा, नेपाली राजनीति अहिले एउटा ऐतिहासिक संक्रमणकालीन र रूपान्तरणकारी मोडमा उभिएको छ। युवा पुस्ताको सक्रियताले राजनीतिमा प्रश्न गर्ने संस्कृतिको विकास गरेको छ, जसले शक्तिमा बस्नेहरूलाई जवाफदेही बनाउन मद्दत पुर्‍याएको छ।

यो मोड केवल केही थान पात्रहरूको परिवर्तन मात्र होइन, बरु यो त दशकौंदेखि जकडिएर रहेको सामन्ती र यथास्थितिवादी सोच विरुद्धको प्रहार पनि हो। यदि अहिलेको युवा नेतृत्वले आफ्नो जोशलाई होससँग मिलाएर, सुशासन र विकासलाई केन्द्रमा राखेर काम गर्न सक्यो भने नेपालको लोकतन्त्रले साँच्चै नै नयाँ जीवन पाउनेछ। युवाहरूको प्रवेशले मतदातामा जगाएको आशालाई निराशामा बदल्न नदिनु नै आजको मुख्य चुनौती हो।

अन्ततः, युवा शक्तिको यो प्रवाह केवल एक लहर मात्र नभएर नेपाली राजनीतिको शुद्धीकरण गर्ने महाअभियान बन्नुपर्दछ। यदि युवाहरूले आफूलाई इमानदार, पारदर्शी र सक्षम प्रमाणित गर्न सके भने नेपालको समृद्धिको सपना टाढा छैन। यो “नयाँ मोड” नेपाली राजनीतिका लागि एउटा यस्तो प्रस्थानविन्दु बन्न सकोस्, जहाँबाट समृद्ध नेपाल र सुखी नेपालीको नारा केवल भाषणमा मात्र सीमित नभई नागरिकको आँगनसम्म पुगोस्।