इरानका केनेडी : जसले इस्लामी सत्ताको केन्द्रमा बसेर कान्टको दर्शन पढे

७ चैत, काठमाडौं । इरानी सरकारी सञ्चारमाध्यमका अनुसार, सर्वोच्च नेता अयातोल्लाह अली खामेनेईको हत्यापछि इरानको सबैभन्दा शक्तिशाली व्यक्तित्वका रूपमा उदाएका अली लारीजानी मारिएका छन्।

इजरायली रक्षामन्त्री इजरायल काट्जले इरानमाथि अमेरिका-इजरायल युद्धका क्रममा रातभरि भएको आक्रमणमा ६७ वर्षीय लारीजानी मारिएको दाबी गरिएपछि मङ्गलबार इरानले यसको पुष्टि गरेको हो ।

यसैगरी इरानको बासिज अर्धसैनिक बलका प्रमुख ब्रिगेडियर जनरल गुलामरेजा सोलेमानी पनि एउटा आक्रमणमा मारिएको इरानी सरकारी सञ्चारमाध्यमले मङ्गलबार जानकारी दिए । इरानको सर्वोच्च राष्ट्रिय सुरक्षा परिषद्का सचिव लारीजानीलाई पछिल्लोपटक राजधानी तेहरानमा आयोजित अल-कुड्स दिवसको परेडका क्रममा सार्वजनिक रूपमा देखिएको थियो। गत फेब्रुअरी २८ मा युद्धको पहिलो दिन मारिएका खामेनेईपछि लारीजानी इजरायलद्वारा मारिने इरानका सबैभन्दा उच्च तहका अधिकारी हुन्।

दशकौँसम्म लारीजानी इरानी सत्ताका एक शान्त र व्यावहारिक अनुहारका रूपमा चिनिन्थे। उनी १८औँ शताब्दीका जर्मन दार्शनिक इमानुएल कान्टमाथि पुस्तक लेख्ने र पश्चिमा मुलुकहरूसँग आणविक सम्झौताका लागि वार्ता गर्ने व्यक्तित्व थिए। तर मार्च १ मा यी सुरक्षा प्रमुखको लवज र शैलीमा अपत्यारिलो परिवर्तन आयो।

अमेरिकी र इजरायली हवाई आक्रमणमा खामेनेई र रिभोलुसनरी गार्ड कर्प्सका कमान्डर मोहम्मद पाकपुर मारिएको २४ घण्टापछि सरकारी टेलिभिजनमा देखा पर्दै लारीजानीले एक आक्रामक सन्देश दिएका थिए। उनले सामाजिक सञ्जालमा लेखेका थिए, ‘अमेरिका र जायोनिस्ट शासन (इजरायल) ले इरानी राष्ट्रको मुटुमा आगो झोसेका छन्। हामी उनीहरूको मुटु जलाइदिनेछौँ। हामी ती जायोनिस्ट अपराधीहरू र निर्लज्ज अमेरिकीहरूलाई उनीहरूको कार्यप्रति पश्चात्ताप गराउनेछौँ।’

उनले थपेका थिए, ‘बहादुर सिपाहीहरू र इरानको महान् राष्ट्रले ती नरकका अन्तर्राष्ट्रिय दमनकारीहरूलाई कहिल्यै नबिर्सिने पाठ सिकाउनेछन् ।’

लारीजानीले समय-समयमा डोनाल्ड ट्रम्प इजरायलको पासोमा परेको आरोप लगाएका थिए। खामेनेईको हत्यापछि इरान चलाइरहेको तीन सदस्यीय सङ्क्रमणकालीन परिषद्मा उनले महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेका थिए।

इरानियन केनेडी

इरानको आमोल सहरको एक सम्पन्न परिवारमा ३ जुन १९५८ मा इराकको नजफमा जन्मिएका लारीजानीलाई सन् २००९ मा टाइम म्यागजिनले ‘इरानका केनेडी’ भनेर वर्णन गरेको थियो।

उनका पिता मिर्जा हासेम आमोली एक प्रख्यात धार्मिक विद्वान् थिए। लारीजानीजस्तै उनका भाइहरूले पनि इरानको न्यायपालिका र विशेषज्ञहरूको सभाजस्ता अत्यन्त शक्तिशाली निकायहरूमा उच्च पदहरू सम्हालेका छन्। यो विशेषज्ञ सभा सर्वोच्च नेताको छनोट र रेखदेख गर्ने अधिकार प्राप्त विद्वानहरूको एउटा काउन्सिल हो।

लारीजानीको सन् १९७९ पछिको इरानी क्रान्तिकारी सम्भ्रान्त वर्गसँगको व्यक्तिगत सम्बन्ध पनि निकै प्रगाढ थियो। २० वर्षको उमेरमा उनले फरिदेह मोताहारीसँग विवाह गरेका थिए, जो इस्लामिक गणतन्त्र इरानका संस्थापक रुहोल्लाह खोमेनीका निकै निकट र विश्वासपात्र मोर्तेजा मोताहारीकी छोरी थिइन्।

उनको परिवारको कट्टरपन्थी धार्मिक पृष्ठभूमि भए तापनि उनका सन्तानहरूको जीवनयात्रा भने निकै विविधतापूर्ण रहेको देखिन्छ। उनकी छोरी फातेमेह तेहरान विश्वविद्यालयबाट चिकित्साशास्त्रमा स्नातक गरेपछि अमेरिकाको ओहायोस्थित क्लिभल्यान्ड स्टेट युनिभर्सिटीबाट विशेषज्ञता पूरा गरेकी थिइन्।

गणितज्ञ दार्शनिक

आफ्ना धेरै सहकर्मीहरू जो केवल धार्मिक मदरसाहरूबाट आएका थिए, उनीहरूभन्दा विपरीत लारीजानीको धर्मनिरपेक्ष शैक्षिक पृष्ठभूमि पनि थियो। सन् १९७९ मा उनले सरिफ युनिभर्सिटी अफ टेक्नोलोजीबाट गणित र कम्प्युटर विज्ञानमा स्नातक डिग्री हासिल गरेका थिए। पछि उनले तेहरान विश्वविद्यालयबाट पश्चिमी दर्शनमा स्नातकोत्तर र विद्यावारिधि पूरा गरे, जहाँ उनले इमानुएल कान्टको विषयमा आफ्नो शोधपत्र लेखेका थिए।

आफ्नो राजनीतिक जीवनका साथसाथै लारीजानीले दर्शनशास्त्रमा पनि निरन्तर संलग्नता कायम राखेका थिए। विशेषगरी इमानुएल कान्टका विचारहरूमा आधारित कृतिहरूको शृङ्खलामार्फत उनले विज्ञान, गणित र धार्मिक ज्ञानको ज्ञानशास्त्रीय आधारहरूको खोजी गरेका छन्।

उनको यो बौद्धिक पाटोले उनलाई समकालीन विश्वका ती थोरै राजनीतिक व्यक्तित्वहरूको समूहमा उभ्याउँछ, जसले सक्रिय राज्य नेतृत्व र गम्भीर दार्शनिक अनुसन्धानलाई एकसाथ अगाडि बढाएका छन्।

अली लारीजानीको दार्शनिक रुचिले समकालीन इरानी बौद्धिक जीवनमा एक असामान्य स्थान ओगटेको छ। उनको दार्शनिक कार्यप्रतिको जिज्ञासा उनको अनुसन्धानको दिशाबाटै उत्पन्न हुन्छ।

एउटा यस्तो देश जहाँ मुख्य बौद्धिक धारहरू धेरै हदसम्म कि त पश्चिमी आधुनिकताको आलोचना वा शास्त्रीय इस्लामिक दर्शनको पुनरुत्थानको वरिपरि घुमिरहेका छन्, त्यहाँ लारीजानीले आधुनिक पश्चिमी विचारका प्रमुख संवाहकहरूमध्ये एक इमानुएल कान्टसँग गहिरो रूपमा जोडिने बाटो रोजे।

बिसौँ शताब्दीको मध्यदेखि इरानी दार्शनिक बहसहरू मुख्यतया दुईवटा प्रभावशाली धारहरूमा विकसित भएका छन्। एउटा धार मार्टिन हाइडेगरबाट प्रेरित भएर पश्चिमी सभ्यताको अस्तित्ववादी आलोचनाको वरिपरि घुम्छ, जुन विशेषगरी अहमद फर्दिदको बौद्धिक परम्परासँग जोडिएको छ। यस धारले आधुनिक पश्चिमी तर्कसङ्गततालाई आध्यात्मिक रूपमा शून्य र ऐतिहासिक रूपमा क्लान्त मान्दछ। यसले आधुनिक प्राविधिक सभ्यताभन्दा बाहिरका अझ बढी मौलिक र आध्यात्मिक क्षितिजहरूमा फर्कनुपर्ने वकालत गर्दछ।

दोस्रो धार ‘हिक्मत अल-मुताालियाह’ अर्थात् ‘ट्रान्सेन्डेन्ट फिलोसफी’ को रूपमा परिचित परम्पराको माध्यमबाट इस्लामिक पराभौतिकशास्त्रको पुनरुत्थानमा केन्द्रित छ। यो धारा मुख्यतया मुहम्मद हुसेन ताबातबाईसँग जोडिएको छ र मुल्ला सद्राको दार्शनिक संश्लेषणमा आधारित छ।

यस परम्पराले तर्कसङ्गत दर्शन र रहस्यमय अन्तर्ज्ञानबीच तालमेल मिलाउने प्रयास गर्दछ। यसले ज्ञानलाई तर्क र आध्यात्मिक अनुभव दुवैको उपजको रूपमा प्रस्तुत गर्दछ।

यस पृष्ठभूमिमा, कान्टसँगको लारीजानीको संलग्नताले एक रोचक बौद्धिक परिवर्तनलाई प्रतिनिधित्व गर्दछ। कान्ट सामान्यतया त्यस्ता दार्शनिक होइनन् जतातर्फ पश्चिमी आधुनिकताका आलोचकहरू आकर्षित हुने गर्छन्।

यसको विपरीत, कान्ट आधुनिक दार्शनिक तर्कवादको जगमै उभिएका छन्। उनको दर्शनले आधुनिक ज्ञानमीमांसा, नैतिकता र विज्ञानको दार्शनिक बुझाइलाई आकार दिने एउटा महत्त्वपूर्ण ढाँचा स्थापना गरेको थियो। यति हुँदाहुँदै पनि, कान्टको परियोजना आधुनिक बौद्धिक व्यवस्थाभित्र धर्मको स्थानलाई पुनः परिभाषित गर्ने एक गहिरो प्रयास पनि थियो।

लारीजानीको दार्शनिक कार्यले कान्टको यस परियोजनाप्रतिको गहिरो लगावलाई प्रतिबिम्बित गर्दछ। उनले विशेषगरी कान्टको दर्शनमा केन्द्रित रहेर तीनवटा पुस्तकहरू लेखेका छन्।

उनको पहिलो पुस्तक ‘रवेश-ए रियाजी’ (गणितीय विधि) ले कान्टको गणितीय दर्शनको खोजी गर्दछ। यस कृतिमा लारीजानीले कान्टका विचारहरूमा गणितीय ज्ञानको ज्ञानशास्त्रीय आधारहरूको अनुसन्धान गरेका छन्।

विशेषगरी गणितीय प्रस्तावहरू केवल अनुभवजन्य सामान्यीकरण मात्र नभई मानव बुझाइको संरचनामा आधारित एक अद्वितीय संज्ञानात्मक स्थिति राख्छन् भन्ने धारणालाई उनले व्याख्या गरेका छन्।

उनको दोस्रो पुस्तक ‘मेटाफिजिक्स वा उलुम-ए दकिदेह’ (मेटाफिजिक्स एन्ड द एक्ज्याक्ट साइन्सेस) ले पराभौतिक ज्ञान र वैज्ञानिक ज्ञानबीचको भिन्नतालाई सम्बोधन गर्दछ।

त्यसैगरी, तेस्रो पुस्तक ‘शुहुद वा कजाया-ये तालिफी-ये मा-तकाद्दोम’ (इन्ट्युइसन एन्ड सिन्थेटिक ए प्रायोरी प्रपोजिसन्स) ले सिन्थेटिक ए प्रायोरीको अवधारणा र मानव संज्ञानमा अन्तर्ज्ञानको भूमिकामा केन्द्रित छ। कान्टको दर्शनमा, सिन्थेटिक ए प्रायोरीले गणित र प्राकृतिक विज्ञानको जग निर्माण गर्छन्, किनभने तिनीहरूले यस्तो ज्ञानलाई व्यक्त गर्दछन् जुन अनिवार्य रूपमा सत्य हुन्छ र तैपनि अनुभवजन्य अवलोकनबाट प्राप्त भएको हुँदैन।

कान्टको ज्ञानमीमांसाअनुसार, कतिपय ज्ञानका स्वरूपहरू अनुभवबाट भन्दा पनि मानव संज्ञानको आफ्नै संरचनाबाट उत्पन्न हुन्छन्। कान्टले दिएको एउटा प्रसिद्ध उदाहरण गणितीय प्रस्ताव ५ + ७ = १२ हो।

यो प्रस्ताव केवल अवलोकनबाट सिकिएको कुरा होइन; बरु, यो ती जन्मजात संरचनाहरूबाट उत्पन्न हुन्छ जसको माध्यमबाट मानव मस्तिष्कले अनुभवहरूलाई व्यवस्थित गर्दछ। कान्टले यस्तो ज्ञानलाई ‘सिन्थेटिक ए प्रायोरी’ भनेका छन्, किनभने यसले हाम्रो ज्ञानलाई विस्तार गर्दछ र साथै यो अनुभवजन्य प्रमाणीकरणबाट स्वतन्त्र रहन्छ।

लारीजानीको तर्क छ कि यो एपिस्टेमोलोजिकल प्रिन्सिपलको प्रभाव गणित र विज्ञानको क्षेत्रभन्दा धेरै टाढासम्म फैलिएको छ।

यदि वैज्ञानिक र गणितीय ज्ञानको आधार नै अनुभवपूर्वको संज्ञानात्मक अन्तर्ज्ञान (कग्निटिभ इन्ट्युइसन) मा निर्भर रहन्छ भने, धार्मिक ज्ञानको अन्तर्ज्ञानमा आधारित पक्षलाई सजिलै अतार्किक वा निम्न स्तरको भनी खारेज गर्न सकिँदैन।

लारीजानीको व्याख्याअनुसार, वैज्ञानिक ज्ञान र धार्मिक ज्ञान दुवै अन्ततः मौलिक अन्तर्ज्ञानमा नै टिकेका हुन्छन्। तिनीहरू आफ्नो क्षेत्र र पद्धतिमा भिन्न हुन सक्छन्, तर तिनीहरू कुनै यस्तो श्रेणीमा विभाजित छैनन् जहाँ एउटाले अर्कोमाथि पूर्ण ज्ञानशास्त्रीय श्रेष्ठता हासिल गरेको होस्।

यो व्याख्याले लारीजानीलाई एउटा रोचक दार्शनिक स्थितिमा पुर्‍याउँछ। उनका अनुसार वैज्ञानिक ज्ञान, गणितीय ज्ञान र धार्मिक ज्ञान एकअर्काका विरोधी प्रणालीहरू होइनन्। बरु, यी फरक-फरक अन्तर्ज्ञानमा आधारित मानव संज्ञानका विशिष्ट स्वरूपहरू हुन्।

वैज्ञानिक तर्क ती ‘सिन्थेटिक ए प्रायोरी’ संरचनाहरूमा निर्भर हुन्छ जसले गणित र भौतिक विज्ञानलाई सम्भव बनाउँछन्। यसको विपरीत, धार्मिक र पराभौतिक ज्ञान अस्तित्ववादी वा आध्यात्मिक अन्तर्ज्ञानमा आधारित हुन्छन्। ज्ञानका यी दुवै स्वरूपहरू अन्ततः यस्ता आधारभूत मान्यताहरूमा टिकेका हुन्छन् जसलाई अनुभवजन्य विधिहरूद्वारा प्रमाणित गर्न सकिँदैन।

लारीजानीको दार्शनिक परियोजनालाई आधुनिक ज्ञानमीमांसाको ढाँचाभित्र धार्मिक ज्ञानको वैधतालाई जोगाउने गरी कान्टलाई पुनः व्याख्या गर्ने प्रयासको रूपमा बुझ्न सकिन्छ। कान्ट आफैँले पनि आफ्नो प्रसिद्ध पुस्तक ‘रिलिजन विदिन द लिमिट्स अफ रिजन अलोन’ मा यस्तै परियोजना अघि सारेका थिए, जसले आलोचनात्मक दर्शनद्वारा स्थापित सीमाहरूभित्र रहेर धार्मिक विश्वासलाई पुनः परिभाषित गर्ने प्रयास गरेको थियो।

कान्टको बृहत्तर दार्शनिक प्रणाली सैद्धान्तिक तर्क र व्यावहारिक तर्कबीचको एक महत्त्वपूर्ण विभाजनमा आधारित छ। आफ्नो पुस्तक ‘क्रिटिक अफ प्योर रिजन’ मा कान्टले सैद्धान्तिक तर्कका माध्यमबाट ईश्वरको अस्तित्व वा आत्माको अमरता प्रमाणित गर्ने सम्भावनालाई अस्वीकार गरेका थिए। उनको तर्क थियो कि ईश्वरशास्त्रका परम्परागत पराभौतिक प्रमाणहरूले मानव संज्ञानको सीमालाई नाघ्छन्।

यद्यपि, ‘क्रिटिक अफ प्राक्टिकल रिजन’ मा कान्टले ईश्वर, स्वतन्त्रता र अमरतालाई नैतिक तर्कका आवश्यक आधारभूत मान्यताका रूपमा पुनः प्रस्तुत गरे। यी सैद्धान्तिक निष्कर्षहरू होइनन्, बरु मानव जीवनको नैतिक संरचनाबाट उत्पन्न हुने व्यावहारिक आवश्यकताहरू हुन्।

कान्टको दर्शनका यी दुई आयामहरू- सैद्धान्तिक तर्कको आलोचनात्मक सीमा र नैतिक विश्वासको पुष्टिबीचको तनाव आधुनिक दर्शनको एउटा निर्णायक समस्या बन्यो। पछिल्ला दार्शनिक परम्पराहरू धेरै हदसम्म यही विभाजनको प्रतिक्रियास्वरूप विकसित भएका हुन्।

केही चिन्तकहरूले कान्टको नैतिक पराभौतिकशास्त्रलाई त्यागेर उनको आलोचनात्मक ज्ञानमीमांसालाई मात्र अपनाए, जसले कट्टर वैज्ञानिक तर्कवादको जग बसाल्यो। अन्य केहीले कान्टको दर्शनको नैतिक आयाममा जोड दिए र मानव स्वतन्त्रताको अस्तित्ववादी वा नैतिक व्याख्याहरू विकसित गरे।

तेस्रो परम्पराले तर्क र ऐतिहासिक अस्तित्वबीच गहिरो एकता खोज्दै कान्टको यो द्वैतवादलाई पूर्ण रूपमा पार गर्ने प्रयास गर्‍यो, जुन परियोजना हेगेल र मार्क्सका द्वन्द्वात्मक दर्शनहरूमा उत्कर्षमा पुग्यो।

लारीजानीले कान्टको व्याख्यालाई यस बौद्धिक विरासतको अस्तित्ववादी पक्षको नजिक लैजान्छन्, तर यो अलि विशिष्ट किसिमको छ। तर्कसङ्गततालाई पूर्ण रूपमा अस्वीकार गर्नुको सट्टा, उनले ज्ञानका विभिन्न क्षेत्रहरूको साझा आधारको रूपमा ‘अन्तर्ज्ञान’ को अवधारणालाई नै विस्तार गर्ने प्रयास गर्छन्।

तर उनको करियरको मुख्य आधार भने उनका राजनीतिक अडानहरू नै रहेका छन्।

सन् १९८० को दशकको सुरुतिर उनी इस्लामिक रिभोलुसनरी गार्ड कर्प्समा आबद्ध भए। त्यसपछि उनी सरकारी सेवामा प्रवेश गरे र सन् १९९४ देखि १९९७ सम्म राष्ट्रपति अकबर हासेमी रफसन्जानीको कार्यकालमा संस्कृतिमन्त्रीका रूपमा सेवा गरे।

त्यसलगत्तै सन् १९९४ देखि २००४ सम्म उनले सरकारी प्रसारण संस्था (आईआरआईबी) को प्रमुखको जिम्मेवारी सम्हाले। आईआरआईबीमा रहँदा उनले सुधारवादीहरूको कडा आलोचना खेप्नुपर्‍यो, जसले उनको अनुदारवादी नीतिहरूका कारण इरानी युवाहरू विदेशी सञ्चारमाध्यमतर्फ आकर्षित भइरहेको आरोप लगाएका थिए।

सन् २००८ देखि २०२० को बीचमा उनले लगातार तीन कार्यकाल संसद् (मजलिस) को सभामुखको रूपमा सेवा गरे। यस अवधिमा उनले इरानको आन्तरिक र वैदेशिक नीति निर्माणमा निकै महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेका थिए।

सुरक्षा घेरामा पुनरागमन

लारीजानीले सन् २००५ मा कट्टरपन्थी उम्मेदवारका रूपमा राष्ट्रपतीय निर्वाचन लडेका थिए, तर उनी दोस्रो चरणसम्म पुग्न सकेनन्। सोही वर्ष उनी सर्वोच्च राष्ट्रिय सुरक्षा परिषद्को सचिव र देशको मुख्य आणविक वार्ताकारका रूपमा नियुक्त भए।

तत्कालीन राष्ट्रपति महमुद अहमदिनेजादको आणविक नीतिहरूसँगको बढ्दो दूरीका कारण उनले सन् २००७ मा ती पदहरूबाट राजीनामा दिएका थिए।

सन् २००८ मा लारीजानीले धार्मिक केन्द्र कोमबाट सिट जित्दै संसद्‌मा प्रवेश गरे र सभामुख बने। यसले उनको प्रभाव बढाउन मद्दत पुर्‍यायो र उनले आणविक मुद्दामा आफ्नो पकड कायम गरे।

सन् २०१५ मा इरान र विश्व शक्ति राष्ट्रहरूबीच भएको ‘जोइन्ट कम्प्रिहेन्सिभ प्लान अफ एक्सन’ (जेसीपीओए) भनिने आणविक सम्झौतालाई संसदीय अनुमोदन गराउन उनले महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेका थिए।
सन् २०२० मा सभामुख र संसद् सदस्यको पद छोडेपछि, लारीजानीले सन् २०२१ को निर्वाचनमा दोस्रोपटक राष्ट्रपतिका लागि उम्मेदवारी दिने प्रयास गरे। तर, यसपटक उम्मेदवारहरूको छनोट गर्ने गार्जियन काउन्सिलले उनलाई अयोग्य घोषित गरिदियो। सन् २०२४ को राष्ट्रपतीय निर्वाचनमा उम्मेदवारी दिने प्रयास गर्दा पनि उनी पुनः अयोग्य ठहरिए।

परिषद्ले उनलाई अयोग्य ठहर्‍याउनुको कुनै स्पष्ट कारण दिएन, तर विश्लेषकहरूले सन् २०२१ को उक्त कदमलाई कट्टरपन्थी इब्राहिम रायसीका लागि बाटो प्रशस्त गर्ने रणनीतिका रूपमा हेरेका थिए, जसले पछि चुनाव जिते। लारीजानीले सन् २०२४ को आफ्नो अयोग्यतालाई ‘अपारदर्शी’ भन्दै आलोचना गरेका थिए।

तर सन् २०२५ को अगस्टमा राष्ट्रपति मसुद पेजेस्कियानले उनलाई पुनः सर्वोच्च राष्ट्रिय सुरक्षा परिषद्को सचिव नियुक्त गरेपछि उनी प्रभावशाली पदमा फर्किए।

पद सम्हालेदेखि नै उनको अडान निकै कडा हुँदै गएको थियो। अक्टोबर २०२५ मा सार्वजनिक भएका प्रतिवेदनहरूका अनुसार, लारीजानीले अन्तर्राष्ट्रिय आणविक ऊर्जा एजेन्सीसँगको सहयोग सम्झौता रद्द गरेका थिए। उनले उक्त एजेन्सीका प्रतिवेदनहरू ‘अब प्रभावकारी नरहेको’ घोषणासमेत गरेका थिए।

(एजेन्सीहरूको सहयोगमा)